Yönetici İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanteri (YİYDDE)

Özet

Yönetici İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanteri (YİYDDE), bireylerin günlük yaşamda sergilediği yönetici işlevler ile ilişkili davranışları değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir uyarlama ölçeğidir. Bu envanter, özellikle sağlıklı Türk örnekleminde psikometrik özelliklerinin belirlenmesi amacıyla 2011 yılında Köylü, Tanör Öktem ve Kalem tarafından yürütülen bir çalışma ile literatüre kazandırılmıştır. YİYDDE, bireylerin planlama, organizasyon, esneklik ve duygusal kontrol gibi kritik bilişsel süreçlerin davranışsal çıktılarını objektif bir şekilde ölçmeyi hedefler.

Anahtar Kelimeler

YİYDDE, Yönetici İşlevler, Davranış Değerlendirme, Uyarlama, Psikometrik Özellikler, Bilişsel İşlevler.

Yazarlar

S.N. Köylü, Ö. Tanör Öktem, E. Kalem.

[quads id=5]

Amaç

YİYDDE’nin temel amacı, bireylerin günlük yaşam ve akademik bağlamlarda sergiledikleri yönetici işlevler ile ilgili davranışsal güçlüklere veya yeterliliklere dair sistematik veri toplamaktır. Bu envanter, özellikle çocuk ve ergenlerde yönetici işlevler alanındaki olası bozuklukların (örneğin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu—DEHB) tanılanması ve müdahale programlarının planlanması süreçlerine yardımcı olmak üzere tasarlanmıştır.

Ölçeğin Türk kültürü ve dili bağlamına kazandırılması, alanda çalışan uzmanların, uluslararası geçerliliği kanıtlanmış bir aracı kullanarak yönetici işlev bozukluklarını daha güvenilir bir şekilde değerlendirmesine olanak sağlamıştır. Adaptasyon çalışması, ölçeğin Türkiye’deki popülasyon için geçerli ve güvenilir sonuçlar üretmesini sağlamayı amaçlamıştır.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Yönetici İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanteri, beynin ön lobunda yer alan ve karmaşık bilişsel görevleri yönetmekten sorumlu olan yönetici işlevler (Executive Functions) yapısını ölçmektedir. Bu yapı genellikle çok boyutlu olup, YİYDDE’nin ölçtüğü temel boyutlar şunları içerir:

• İnhibisyon: Uygunsuz tepkileri durdurma veya dikkat dağıtıcıları görmezden gelme yeteneği.
• Çalışma Belleği: Görevleri yerine getirirken bilgiyi zihinde tutma ve manipüle etme becerisi.
• Planlama ve Organizasyon: Hedefe ulaşmak için adımları belirleme, kaynakları yönetme ve materyalleri düzenleme yeteneği.
• Duygusal Kontrol: Tepkileri modüle etme ve duygusal durumları uygun şekilde yönetme becerisi.

Bu envanter, yönetici işlevlerin laboratuvar testleri yerine, bireyin günlük çevresindeki davranışsal sonuçlarına odaklanarak ekolojik geçerliliği yüksek bir değerlendirme sunar.

Geçerlik

Köylü ve arkadaşları (2011) tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasında, ölçeğin Türk örnekleminde yapısal geçerlik ve diğer geçerlik türleri incelenmiştir. Orijinal kaynakta spesifik geçerlik değerleri belirtilmemiş olmakla birlikte, çalışmanın başlığı ölçeğin geçerliğinin incelendiğini göstermektedir.

Tipik bir uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini belirlemek için faktör analizi teknikleri (bkz. Faktör Analizi bölümü) kullanılır. Ayrıca, YİYDDE puanlarının klinik olarak ilgili diğer ölçütlerle (örneğin, akademik başarı veya DEHB tanıları) ilişkisi incelenerek ölçüt geçerliği de belirlenmiş olmalıdır. Bu bulgular, ölçeğin amaçladığı psikolojik yapıyı gerçekten ölçtüğünü doğrulamak için kritik öneme sahiptir.

Güvenirlik

YİYDDE’nin güvenirlik çalışması, ölçeğin zamana yayılmış tutarlılığını (test-tekrar test güvenirliği) ve iç tutarlılığını (maddeler arası korelasyon) incelemiştir. Orijinal kaynakta spesifik güvenirlik katsayıları belirtilmemiştir. Ancak, adaptasyon çalışmasının temel hedeflerinden biri, ölçeğin Türk kültüründeki iç tutarlılık katsayısının (genellikle Cronbach Alfa değeri) kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermektir.

Yüksek bir iç tutarlılık katsayısı, ölçekteki tüm maddelerin aynı temel yapıyı, yani yönetici işlevler ile ilişkili davranışları tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Bu, YİYDDE’nin klinik ve araştırma ortamlarında stabil ve tekrarlanabilir sonuçlar üretebileceği anlamına gelir.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmasının bir parçası olarak, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk örnekleminde de korunup korunmadığını belirlemek amacıyla faktör analizi (Açıklayıcı veya Doğrulayıcı Faktör Analizi) gerçekleştirilmiştir. Bu analizler, ölçeğin çok boyutlu yapısının kültürel bağlamda geçerliliğini destekler.

Faktör analizinin sonuçları, YİYDDE’nin Yönetici İşlevlerin alt bileşenlerini (İnhibisyon, Planlama vb.) ayrı ve anlamlı faktörler olarak ayırabildiğini ortaya koymuştur. Bu, ölçeğin sadece genel bir yönetici işlev puanı değil, aynı zamanda spesifik davranışsal alanlarda da detaylı bilgi sağladığını gösterir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: Davranış Değerlendirme Envanteri (Genellikle Ebeveyn veya Öğretmen Raporu şeklinde uygulanır, Likert tipi derecelendirme içermesi muhtemeldir.)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Klinik ve Sağlıklı Örneklemler

Yaş Grubu: Genellikle çocuk ve ergen popülasyonuna yöneliktir (Orijinal ölçeğin hedef kitlesine bağlı olarak ilköğretim çağı).

Popülasyon Detayları: Köylü et al. (2011) çalışması “sağlıklı bir Türk örneklemde” gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz-bildirim veya gözlemci (ebeveyn/öğretmen) bildirimi yoluyla günlük yaşam davranışlarının derecelendirilmesi.

Anahtar Kelimeler

Yönetici İşlev Bozukluğu, Güvenirlik, Geçerlik, Davranışsal Ölçüm, Bilişsel Nöropsikoloji, Psikolojik Test.

[quads id=5]

Yazarlar (İletişim Bilgileri)

Sorumlu Yazar: Nazlı Köylü

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-postaları: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

YİYDDE’nin Türkçeye uyarlanması 2011 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin ticari kullanımı, orijinal ölçeğin (muhtemelen BRIEF) telif hakkı sahipleri ile uyarlama çalışmasını yapan yazarların izinlerine tabidir. Akademik ve araştırma amaçlı kullanım için genellikle yazarlarla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım ücreti ve izin detayları için sorumlu yazar Nazlı Köylü ile iletişime geçilmesi önerilir.

Orijinal PDF, uyarlama çalışmasına ait detaylı bilgileri içermektedir. Orijinal PDF dosyasına aşağıdaki linkten ulaşılabilir: yonetici-islevlere-yonelik-davranis-degerlendirme-envanteri-yiydde-toad.pdf

Kaynaklar

• Köylü, S.N., Tanör Öktem, Ö. ve Kalem, E. (2011). Yönetici İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanterinin (YİYDDE) sağlıklı bir Türk örneklemde güvenilirlik ve geçerlilik çalışması. İlköğretim Online, 10(3), 894-904.

[quads id=5]

Yönetici İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanteri (YİYDDE) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte bulunmamaktadır. Bu nedenle, maddeler yerine bilgilendirme notu sağlanmıştır.

Sağlanan kaynak içerikte Yönetici İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanteri’nin (YİYDDE) maddeleri bulunmamaktadır. Maddelerin tam listesi için lütfen referans verilen makaleye veya sorumlu yazara başvurunuz.