Yas Bilişleri Ölçeği

Özet

Yas Bilişleri Ölçeği (YBÖ), orijinal adı Grief Cognitions Questionnaire (GCQ) olan psikolojik aracın Türkçe’ye uyarlanmış versiyonudur. Ölçek, bireylerin kayıp yaşantıları sonrasında geliştirdikleri olumsuz ve işlevsiz bilişsel süreçleri değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu, 2018 yılında Gizem Cesur ve Ayşen Durak-Batıgün tarafından gerçekleştirilmiş olup, psikometrik özelliklerinin incelenmesiyle güvenilir ve geçerli bir araç olduğu gösterilmiştir.

Bu ölçek, özellikle karmaşık yas (complicated grief) gelişimine katkıda bulunan bilişsel risk faktörlerini tanımlamakta klinisyenlere ve araştırmacılara önemli bir araç sunmaktadır. YBÖ, 30 maddeden oluşmakta ve 6’lı Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yas Bilişleri Ölçeği, Yas, Uyumsuz Bilişler, Kayıp, Ölçek Uyarlama, Psikometri, Bilişsel Değerlendirme, Karmaşık Yas.

Yazarlar

Gizem Cesur, Ayşen Durak-Batıgün

Amaç

Yas Bilişleri Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin yaşadıkları kayıp veya travmatik olaylar sonrasında deneyimledikleri yoğun ve sürekli yas süreçleriyle ilişkili olan spesifik bilişsel çarpıtmaları ve inançları ölçmektir. Bu bilişler, kişinin kaybı sağlıklı bir şekilde işlemesini engelleyen ve patolojik yas tepkilerinin sürdürülmesine yol açan temel mekanizmaları temsil eder.

Türkçe uyarlamasının birincil amacı, Türk kültüründe yas tepkilerini, uluslararası alanda kabul görmüş ve psikometrik açıdan sağlam bir araçla inceleyebilmektir. Bu sayede, yas danışmanlığı ve Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) müdahalelerinin planlanmasında ve etkinliğinin değerlendirilmesinde önemli bir ölçüt sağlanmıştır.

Yapı

Yas Bilişleri Ölçeği, kayıp sonrası ortaya çıkan ve kişinin uyum sağlama sürecini sekteye uğratan işlevsiz bilişler yapısını ölçmektedir. Bu bilişsel yapılar genellikle ölen kişiye, ölüm olayının kendisine, yas sürecinin normalliğine veya kişinin kendi başa çıkma yeteneğine yönelik olumsuz, katı ve gerçekçi olmayan inançları içerir.

Ölçek, bu bilişsel çarpıtmaların yoğunluğunu ve yaygınlığını değerlendirerek, bireyin yası işleme kapasitesi hakkında detaylı bilgi sunar. Türkçe adaptasyon çalışmasında da, bu çok boyutlu bilişsel yapının Türk örnekleminde geçerli ve tutarlı bir şekilde ölçüldüğü gösterilmiştir.

Geçerlik

Yas Bilişleri Ölçeği’nin Türkçe adaptasyon çalışmasında, yapısal geçerlik kanıtları Faktör Analizi yöntemleri kullanılarak kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Yapılan analizler, 30 maddelik ölçeğin teorik olarak beklenen alt boyutlarla uyumlu bir faktör yapısı sergilediğini doğrulamıştır. Bu bulgular, maddelerin amaçlanan psikolojik yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Ayrıca, ölçeğin ölçüt bağıntılı geçerliği, YBÖ skorlarının depresyon, anksiyete ve karmaşık yas belirtilerini ölçen diğer geçerli araçlarla olan korelasyonları incelenerek değerlendirilmiştir. Yüksek korelasyonlar, YBÖ’nün yasla ilişkili bilişleri doğru ve anlamlı bir şekilde ayrıştırdığını ve klinik açıdan alakalı bir yapı olduğunu teyit etmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, öncelikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) ile belirlenmiştir. Cesur ve Durak-Batıgün (2018) tarafından bildirilen Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin genelinde ve alt boyutlarında yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir (genellikle .80’in üzerinde). Bu durum, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı temel yapıyı ölçtüğünü kanıtlar.

Ek olarak, ölçeğin zamana karşı istikrarını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenirliği çalışmaları da yapılmıştır. Bu çalışmalar, belirli bir zaman aralığı sonrasında dahi bireylerin bilişsel yas eğilimlerinin tutarlı sonuçlar verdiğini ortaya koyarak ölçeğin güvenilirliğini pekiştirmiştir.

Faktör Analizi

2018 yılında gerçekleştirilen Türkçe adaptasyon çalışması, orijinal ölçeğin faktör yapısını Türk kültürüne uygunluğunu test etmek üzere doğrulayıcı faktör analizini içermiştir. Bu analizler, yas bilişlerinin çok boyutlu doğasını destekleyen ve ölçeğin farklı bilişsel alanlara ayrıştığını gösteren bir yapıyı ortaya koymuştur.

Faktör analizinin başarılı sonuçları, ölçeğin Türkçede sadece tek bir genel yas bilişi puanı yerine, farklı işlevsiz biliş türlerini (örneğin, kayıpla ilgili suçluluk, kabul etmeme) ayrı ayrı değerlendirmeye olanak tanıyan sağlam bir yapıya sahip olduğunu göstermiştir. Bu, araştırmacılara ve klinisyenlere daha spesifik müdahale hedefleri belirleme imkanı sunar.

Ölçüm Aracı

Test Type: Uyarlama (Grief Cognitions Questionnaire – GCQ’nun Türkçe Adaptasyonu)

Format: Öz Bildirim Ölçeği

Language Available: Türkçe (Orijinal: İngilizce)

Population Group: Kayıp Yaşayan Yetişkinler

Age Group: Yetişkin

Population Details: Psikolojik destek arayan veya genel popülasyondan kayıp deneyimi olan bireyler üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.

Test Methodology: Ölçek 30 maddeden oluşmaktadır. Maddeler, 6’lı Likert tipi bir derecelendirme kullanılarak yanıtlanır. Derecelendirme sistemi şöyledir: 0 (Hiç Katılmıyorum) ile 5 (Tamamen Katılıyorum). Yüksek toplam puan, kişinin daha yoğun ve işlevsiz yas bilişlerine sahip olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Yas Bilişleri Ölçeği, Kayıp, Bilişsel Çarpıtma, Psikometri, Güvenirlik, Karmaşık Yas, Yetişkin Değerlendirmesi, Geçerlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Gizem Cesur)

Correspondence Address: Bilgi mevcut değildir. Çalışma, İstanbul Ticaret Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi bünyesinde gerçekleştirilmiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Türkçe adaptasyon çalışması 2018 yılında yayınlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik ve klinik amaçlı kullanımı için sorumlu yazar Gizem Cesur ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım izinleri genellikle yayıncı (Springer) ve yazarların telif haklarına tabidir.

Orijinal makaleye ait tam metin PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan erişilebilir: rd.springer.com.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: yas-bilisleri-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Cesur, G., & Durak-Batıgün, A. (2018). A Turkish adaptation of the grief cognitions questionnaire: Factor analysis, reliability and validity. Current Psychology, 1-9. DOI: 10.1007/s12144-018-9983-7.

Yas Bilişleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin 30 maddelik içeriği, telif hakları ve akademik kullanım kısıtlamaları nedeniyle bu platformda sunulmamaktadır. Ölçek maddelerine erişim için sorumlu yazar Gizem Cesur ile iletişime geçilmesi veya orijinal yayın makalesine başvurulması gerekmektedir.