Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği (BKBÖ)

Özet

Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği (BKBÖ), bireylerin kirlenme ve bulaşma tehditlerine dair geliştirdiği bilişsel inançları ve aşırı değerlendirmeleri ölçmek amacıyla psikometrik özellikleri incelenmiş Türkçe bir adaptasyon aracıdır. Ölçek, özellikle obsesif kompulsif bozukluk (OKB) bağlamında kirlenme takıntıları ve yıkama kompulsiyonlarının bilişsel bileşenlerini değerlendirmeye odaklanmaktadır. Adaptasyon çalışması, ölçeğin iki temel bilişsel alt boyutu olan Olasılık ve Tehdit alt ölçeklerinin Türk popülasyonunda yüksek düzeyde güvenilir ve geçerli olduğunu göstermiştir. Bu çalışma, BKBÖ’nün klinik ve akademik araştırmalarda kirlenme kaygısı ile ilişkili psikometrik değerlendirmeler için uygun bir araç olduğunu teyit etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bulaşma Bilişleri Ölçeği, BKBÖ, Kirlenme, Tiksinme, Obsesif Kompulsif Bozukluk, Adaptasyon, Psikometri, Bilişsel Değerlendirme.

Yazarlar

M. İnözü, C. Ekin Eremsoy.

[quads id=5]

Amaç

Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin potansiyel kirlenme kaynaklarıyla ilgili olarak geliştirdikleri bilişsel eğilimleri, yani bir kirlenme olayının gerçekleşme olasılığına ve bu olayın sonuçlarının yaratacağı tehdit düzeyine dair algılarını ölçmektir. Bu bilişsel değerlendirmeler, genellikle obsesif kompulsif semptomatolojinin çekirdeğini oluşturmaktadır.

Ölçeğin Türkçe versiyonunun adaptasyonu, bu psikolojik yapının Türkiye’deki klinik ve genel popülasyonlarda güvenilir ve kültürel olarak uygun bir şekilde incelenmesini sağlamayı hedeflemiştir. Böylece, kirlenme temelli kaygı bozukluklarının anlaşılması ve etkin terapi yöntemlerinin geliştirilmesi için sağlam bir ölçüm aracı sunulmuştur.

Yapı

BKBÖ, kirlenme ve bulaşma ile ilişkili bilişsel çarpıtmaları ve aşırı değerlendirmeleri ölçmektedir. Ölçeğin temel bilişsel yapısı, iki ana alt boyutta yoğunlaşır: Olasılık ve Tehdit. Bu boyutlar, bireyin kirlenme kaynağına maruz kalma ihtimalini ve bu maruziyetin sonuçlarının ciddiyetini nasıl algıladığını yansıtır.

Ölçeğin adaptasyon çalışmasında, Tiksinme Ölçeği (TÖ-R) ile birlikte incelenen maddeler üzerinden dolaylı olarak tiksinmenin bilişsel ve davranışsal yönleri de ele alınmıştır. Kaynakta belirtilen 25 maddelik yapı, üç temel tematik alt boyutu içermektedir:

• Temel Tiksinme: Çevresel unsurlara karşı duyulan temel iğrenme tepkileri (12 madde).
• Ölüm/Parçalanma: Vücut bütünlüğünün bozulması ve ölüm temasına ilişkin kaygı (8 madde).
• Bulaşma/Kirlenme: Hijyen ve temas korkusuyla ilişkili bilişler (5 madde).

Geçerlik

Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği’nin yapı geçerliği, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak test edilmiştir. DFA sonuçları, ölçeğin teorik yapısını destekler nitelikte olup, ölçme modelinin Türk örneklemi için iyi bir uyum gösterdiğini kanıtlamıştır. Elde edilen uyum indeksi değerleri, modelin kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermektedir:

• Ki-Kare (χ²) değeri (serbestlik derecesi=271): 557.22 (p < .001)
• Normlaştırılmış Ki-Kare (NC) oranı: 2.06
• Karşılaştırmalı Uyum İndeksi (CFI): .96
• Ortalama Hata Karekökü (RMSEA): .05
• İyilik Uyum İndeksi (GFI): .90

Özellikle CFI ve RMSEA değerlerinin sırasıyla .95 ve .06 eşiklerinin üstünde ve altında olması, BKBÖ’nün Türkçe versiyonunun güçlü bir yapı geçerliğine sahip olduğunu bilimsel olarak desteklemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, iç tutarlık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanarak belirlenmiştir. İç tutarlık analizleri, BKBÖ’nün hem genel ölçek hem de alt ölçekler düzeyinde yüksek düzeyde homojenlik gösterdiğini ortaya koymuştur. Elde edilen Cronbach Alfa katsayıları, psikometrik açıdan mükemmel kabul edilen düzeylere yakındır:

• Olasılık Alt Ölçeği İç Tutarlığı: .84
• Tehdit Alt Ölçeği İç Tutarlığı: .83
• Toplam Ölçek İç Tutarlığı: .89

Bu yüksek iç tutarlık katsayıları, BKBÖ maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı bilişsel yapıları ölçtüğünü ve dolayısıyla klinik ve araştırma ortamlarında güvenilir puanlar sağladığını göstermektedir.

Faktör Analizi

Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği’nin yapısal geçerliğini test etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. BKBÖ, kirlenme korkusunun bilişsel yönlerini ölçen ve teorik olarak iki faktörlü bir yapıya sahip olan (Olasılık ve Tehdit) bir araçtır. DFA sonuçları, bu iki faktörlü modelin Türk örneklemine uyumunun son derece başarılı olduğunu (CFI=.96; RMSEA=.05) kanıtlamıştır.

Ölçeğin maddeleri, bireyin kirlenme olaylarının ne kadar muhtemel olduğunu ve bu olayların sonuçlarının ne kadar yıkıcı olacağını değerlendirmesine odaklanmıştır. Adaptasyon çalışmasında sunulan maddeler (Temel Tiksinme, Ölüm/Parçalanma, Bulaşma/Kirlenme), Tiksinme Ölçeği (TÖ-R) maddeleri ile birlikte ele alınmış olup, kirlenme bilişlerinin, genel tiksinme duyarlılığı ile ilişkisini de göstermiştir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: 25 maddeden oluşan bir öz bildirim ölçeğidir. Yanıtlar 5’li Likert ölçeği formatında derecelendirilir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama)

Popülasyon Grubu: Yetişkin Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Ölçeğin psikometrik özellikleri, Türkiye’deki yetişkin örneklemler üzerinde (genellikle üniversite öğrencileri ve/veya genel popülasyon) test edilmiştir.

Test Metodolojisi: Katılımcılar, kendilerini en iyi tanımlayan seçeneği 5’li Likert ölçeği üzerinde işaretlerler. Yüksek puanlar, kirlenme veya bulaşma ile ilgili bilişsel aşırı değerlendirmelerin varlığını gösterir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Değerlendirme, Kirlenme Korkusu, Likert Ölçeği, Psikolojik Ölçüm, Yapı Geçerliği, İç Tutarlılık, Bilişsel Çarpıtmalar.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

Bağlantılı Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar C. Ekin Eremsoy)

İletişim Adresi: Doğuş Üniversitesi, İstanbul, Türkiye (Kurum bilgisi sorumlu yazar e-posta adresinden çıkarılmıştır.)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, akademik bir dergide yayınlanan adaptasyon çalışmasıdır. Kullanım için sorumlu yazar C. Ekin Eremsoy ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Özellikle klinik veya ticari amaçlı kullanımlar için izin alınması önem taşımaktadır.

Test Yılı: Türkçe adaptasyon çalışmasının yayınlandığı yıl (Makale referansına bakınız).

Ücret: Akademik kullanım genellikle ücretsizdir, ancak yayıncı veya yazarlarla teyit edilmelidir.

Kaynaklar

İnözü, M. ve Eremsoy, C. E. Tiksinme Ölçeği ile Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği’nin Türkçe versiyonlarının psikometrik özellikleri. Türk Psikoloji Yazıları, 16(31), 1-10.

Makalenin tam metnine erişim için bağlantı: turkpsikolojiyazilari.com

Ölçeğin orijinal PDF belgesi burada indirilebilir: bulasmakirlenme-bilisleri-olcegi-bkbo-toad.pdf

[quads id=5]

Bulaşma/Kirlenme Bilişleri Ölçeği (BKBÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

Ölçek toplam 25 maddeden oluşmaktadır ve adaptasyon çalışmasında Tiksinme Ölçeği (TÖ-R) alt boyutları ile birlikte sunulmuştur:

• Temel Tiksinme (12 m): Çıplak ayakla betonda yürürken bir solucana bastınız.
• Ölüm/Parçalanma (8 m): Fen bilimleri dersinde (Fizik, Kimya, Biyoloji vb) kavanozun içinde bir insan eli görmek beni rahatsız eder.
• Bulaşma/Kirlenme (5 m): Umumi tuvaletlerin oturulacak yerine vücudumun herhangi bir yerinin değmesine asla izin vermem.