Travma Sonrası Bilişler Ölçeği

Özet

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği (TSBÖ), orijinal adı Posttraumatic Cognitions Inventory (PTCI) olan psikometrik bir aracın Türkçe diline uyarlama çalışması sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu ölçek, bireylerin ciddi bir travmatik olay yaşadıktan sonra geliştirdikleri tipik olumsuz bilişleri ve inançları değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır. Bu olumsuz bilişler genellikle Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) semptomlarının sürmesinde kritik bir rol oynamaktadır. Ölçek, travmaya maruz kalmış bireylerin kendileri, dünya ve gelecek hakkındaki çarpıtılmış düşüncelerini ölçerek klinik çalışmalara ve araştırmalara önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği, Posttraumatic Cognitions Inventory, TSSB, Bilişsel Çarpıtma, Travma Sonrası Stres Bozukluğu, Uyarlama, Psikometrik Ölçek.

Yazarlar

Didem Yağcı YETKİNER (Türkçe Uyarlama ve Geçerlik/Güvenirlik Çalışması).

Amaç

TSBÖ’nün temel amacı, travmatik bir olayın ardından ortaya çıkan ve TSSB’nin gelişimini sürdüren spesifik olumsuz bilişleri standart ve güvenilir bir şekilde ölçmektir. Bu bilişler, bireyin kendini suçlaması, dünyanın tehlikeli olduğu inancı veya kişinin kendi yetersizliğine dair güçlü inançları gibi alanları kapsar. Ölçek, özellikle bilişsel terapi yaklaşımlarında hedef alınacak düşünce yapılarını belirlemede araştırmacılara ve klinisyenlere yardımcı olmayı hedefler.

Ölçek, adaptasyon çalışmasında üniversite öğrencileri üzerinde kullanılmış olup, Türk popülasyonunda travma sonrası bilişlerin yaygınlığını ve şiddetini belirlemek için psikolojik değerlendirme süreçlerinde kullanılabilirliği kanıtlanmıştır.

Yapı

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği, travmatik bir olaya verilen bilişsel tepkilerin üç ana boyutta kümelendiğini varsayan teorik bir yapıya dayanmaktadır. Bu üç boyut, travma sonrası stresin bilişsel modellemesinde merkezi kabul edilir ve toplam 33 maddeden oluşur.

Bu üç alt boyut şunlardır:

• Kişinin Kendisiyle İlgili Olumsuz Bilişler Alt Ölçeği: Travma sonucu bireyin kendine dair güçsüzlük, yetersizlik veya değersizlik gibi inançlarını ölçer.
• Dünyayla İlgili Olumsuz Bilişler Alt Ölçeği: Dünyanın tehlikeli, adaletsiz veya öngörülemez olduğu yönündeki genel inançları değerlendirir.
• Kendini Suçlama Alt Ölçeği: Bireyin travmatik olayın meydana gelmesinden kendisini sorumlu tuttuğu veya olaydaki rolünü abarttığı inançları ölçer.

Geçerlik

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasına yönelik geçerlik çalışmaları, Kocaeli Üniversitesi’nde yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygunluğunu, orijinal ölçeğin ölçtüğü yapıyı doğru bir şekilde ölçüp ölçmediğini (yapı geçerliği) ve ilgili diğer psikolojik yapılarla ilişkisini (ölçüt bağıntılı geçerlik) araştırmıştır.

Kaynak referansta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, uyarlama sürecinin bilimsel metodolojiye uygun olarak ilerlediği ve ölçeğin Türkçe formunun geçerli bir araç olarak kullanılabileceği sonucuna varılmıştır. Detaylı geçerlik analiz sonuçları (örneğin doğrulayıcı faktör analizi sonuçları) ilgili tezde mevcuttur.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri de uyarlama çalışması kapsamında ele alınmıştır. Güvenirlik, ölçeğin tutarlılık ve kararlılık derecesini ifade eder. Tipik olarak iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenilirliği yöntemleri kullanılarak değerlendirilir.

Kaynak içerikte spesifik güvenirlik katsayıları yer almamakla birlikte, uyarlama çalışması raporunda (Yağcı-Yetkiner, 2010), TSBÖ’nün alt boyutlarının ve toplam puanının tatmin edici düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu varsayılmaktadır. Bu, maddelerin aynı temel psikolojik yapıyı ölçmede ne kadar başarılı olduğunu gösterir.

Faktör Analizi

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği (PTCI) orijinal olarak üç faktörlü bir yapıya sahiptir. Türkçe uyarlama çalışmasında da bu üç faktörlü yapının korunduğu ve doğrulandığı belirtilmiştir. Ölçek, toplam 33 maddenin bu üç alt boyuta dağılımıyla hiyerarşik bir yapı sergilemektedir:

• Kişinin Kendisiyle İlgili Olumsuz Bilişler Alt Ölçeği: 21 madde.
• Dünyayla İlgili Olumsuz Bilişler Alt Ölçeği: 7 madde.
• Kendini Suçlama Alt Ölçeği: 5 madde.

Bu faktör yapısı, travma sonrası bilişsel tepkilerin çok boyutlu doğasını desteklemekte ve klinik değerlendirmede farklı bilişsel alanlara odaklanma imkanı sunmaktadır.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal: İngilizce)

Popülasyon Grubu: Travmatik bir olaya maruz kalmış bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkinler (Uyarlama çalışması üniversite öğrencileri üzerinde yapılmıştır).

Popülasyon Detayları: Türkçe uyarlama çalışması üniversite öğrencileri örneklemi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, 7’li Likert ölçeği formatını kullanır. Katılımcılardan, her bir maddeye ne kadar katıldıklarını 1 (Kesinlikle katılmıyorum) ile 7 (Kesinlikle katılıyorum) arasında bir değer vererek belirtmeleri istenir. Yüksek puanlar, travma sonrası olumsuz bilişlerin şiddetinin yüksek olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Travma Sonrası Bilişler, PTCI, Bilişsel Değerlendirme, Psikolojik Ölçek, Kendini Suçlama, Olumsuz Dünya Görüşü, Didem Yağcı Yetkiner.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Uyarlama çalışması sırasında).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin orijinal versiyonunun kullanım izinleri ve Türkçe uyarlamanın ticari olmayan akademik kullanıma uygunluğu için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ticari olmayan akademik araştırmalar için genellikle ücretsizdir, ancak yayıncı veya sorumlu yazarın politikaları kontrol edilmelidir.

Test Yılı (Uyarlama): 2010

Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: travma-sonrasi-bilisler-olcegi-posttraumatic-cognitions-inventory-toad.pdf

Referanslar

Yağcı-Yetkiner, D. (2010). Travma Sonrası Bilişler Ölçeği (Posttraumatic Cognitions Inventory) Türkçe uyarlama ve üniversite öğrencileri üzerinde geçerlik güvenirlik çalışması (Yüksek lisans tezi). Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kocaeli.

Bu teze ait detaylı bilgiye YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir: tez.yok.gov.tr

Travma Sonrası Bilişler Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

33 madde ve 3 alt boyut

• Kişinin Kendisiyle İlgili Olumsuz Bilişler Alt Ölçeği (21 m): Güçsüz biriyim.
• Dünyayla İlgili Olumsuz Bilişler Alt Ölçeği (7 m): İnsanlara güven olmaz.
• Kendini Suçlama Alt Ölçeği (5 m): Bu olay benim davranışım yüzünden oldu.