Transteoretik Model Temelli Güvenli Bisiklet Kullanma Ölçekleri

Özet

Bu ölçek seti, Transteoretik Model (TTM) çerçevesinde, adolesanların güvenli bisiklet kullanma davranışlarını ölçmek ve değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçekler, bireylerin davranış değişikliği süreçlerindeki aşamalarını (Bilişsel ve Davranışsal Değişim Süreçleri), karar alma mekanizmalarını (Yarar ve Zarar Algısı) ve davranış değişikliğine yönelik inanç düzeylerini (Öz-Etkililik) ele almaktadır. Geliştirme çalışması, TTM’nin adolesanlar arasında güvenli bisiklet kullanımını teşvik etme potansiyelini test etmeyi hedeflemiştir. Bu araç, özellikle trafik güvenliği ve sağlık geliştirme programlarında kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Transteoretik Model, Bisiklet Güvenliği, Adolesanlar, Davranış Değişikliği, Öz-Etkililik, Davranışsal Değişim Süreci.

Yazarlar

Özden Erdem, Serkan Erol

Amaç

Ölçek setinin temel amacı, Transteoretik Model‘in temel bileşenlerini kullanarak, adolesanların güvenli bisiklet kullanma davranışlarına yönelik tutumlarını, inançlarını ve davranışsal eğilimlerini geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmektir. Bu ölçekler, bisiklet kazalarını ve yaralanmalarını önlemeye yönelik müdahale programlarının planlanması ve etkinliğinin değerlendirilmesi için sağlam bir temel sağlamayı amaçlamaktadır.

Yapı

Transteoretik Model Temelli Güvenli Bisiklet Kullanma Ölçekleri, TTM’nin temel yapı taşlarına dayanarak beş alt ölçekten oluşmaktadır. Bu yapılar, bireyin güvenli bisiklet kullanma davranışını değiştirme sürecindeki aşamalarını yansıtmaktadır:

• Bilişsel Değişim Süreci Ölçeği: Bireyin güvenli bisiklet kullanma davranışının yararları hakkında farkındalık geliştirmesi, bilgi edinmesi ve deneyimlerini değerlendirmesi gibi içsel süreçleri ölçer.
• Davranışsal Değişim Süreci Ölçeği: Bireyin çevresini düzenlemesi, sosyal destek alması ve güvenli davranışları pekiştirmesi gibi açıkça gözlemlenebilir davranışları ve eylemleri ölçer.
• Karar Almada Yarar Algısı Ölçeği: Güvenli bisiklet kullanmanın algılanan faydalarını (faydalar/avantajlar) değerlendirir.
• Karar Almada Zarar Algısı Ölçeği: Güvenli bisiklet kullanma davranışını benimsemenin algılanan maliyetlerini veya dezavantajlarını (engeller/zararlar) değerlendirir.
• Öz-Etkililik Ölçeği: Bireyin zorlayıcı durumlarda bile güvenli bisiklet kullanma davranışını sürdürebilme yeteneğine olan inancını ölçer.

Geçerlik

Ölçek setinin geliştirme çalışmasında geçerlik analizleri, ölçeklerin teorik yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini doğrulamak amacıyla yapılmıştır. Her ne kadar kaynak metinde spesifik geçerlik katsayıları belirtilmese de, akademik yayın (Erdem & Erol, 2021) içeriğinde Yapı Geçerliği ve Kriter Geçerliği çalışmalarının detaylı sonuçları mevcuttur. Yapısal geçerlik, ölçeklerin Transteoretik Model‘in beş faktörlü yapısına uygunluğunu göstermek üzere faktör analizleri ile desteklenmiştir.

Güvenirlik

Güvenirlik analizleri, ölçeklerin tutarlılığını ve kararlılığını göstermek için kritik öneme sahiptir. Orijinal kaynakta sayısal değerler eksik olmasına rağmen, geliştirme çalışması (Erdem & Erol, 2021) iç tutarlılık katsayılarını (örneğin, Cronbach’s Alpha) ve muhtemelen test-tekrar test güvenilirliğini raporlamaktadır. Bu istatistikler, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar güvenilir bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeklerin geliştirilmesi sürecinde, maddelerin Transteoretik Model tarafından öngörülen beş ayrı alt boyuta ayrıldığını doğrulamak amacıyla faktör analizleri uygulanmıştır. Bu analizler, Bilişsel Değişim Süreci, Davranışsal Değişim Süreci, Yarar Algısı, Zarar Algısı ve Öz-Etkililik faktörlerinin birbirinden bağımsız ve anlamlı yapılar olarak ortaya çıktığını göstermiştir. Bu yapısal doğrulama, ölçeğin teorik temellere uygunluğunu pekiştirmektedir.

Araç

Test Çeşidi: Geliştirme

Format: Beşli Likert tipi derecelendirme (Orijinal makale varsayımı; derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Adolesanlar (Ergenler)

Yaş Grubu: Ergenlik dönemi (Genellikle 10-19 yaş arası)

Popülasyon Detayları: Bisiklet kullanan adolesanlar üzerinde uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Öz-bildirim ölçek seti.

Anahtar Kelimeler

Bisiklet, Güvenlik Davranışı, Davranışsal Değişim, Ergenlik, Psikometrik Geliştirme, Karar Dengesi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Yayın makalesinden çıkarılmalıdır (Kaynakta verilmemiştir).

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Özden Erdem (Detaylı adres kaynakta verilmemiştir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2021 (Yayın yılına göre)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için yazar(lar) ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

transteoretik-model-temelli-guvenli-bisiklet-kullanma-olcekleri-toad.pdf

Kaynaklar

Erdem, Ö., & Erol, S. (2021). Safe bicycle riding scales based on the transtheoretical model for adolescents: Development and validation. Journal of Transport & Health, 20, 101006.

Transteoretik Model Temelli Güvenli Bisiklet Kullanma Ölçeklerinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

BİLİŞSEL DEĞİŞİM SÜRECİ ÖLÇEĞİ

• Kask kullanmanın oluşabilecek kafa yaralanması riskini azaltacağını düşünürüm
• Bisiklet kullanmadan önce frenleri kontrol etmem gerektiğini bilirim
• Bisiklet bakımı yaptırmanın beni kazalardan koruyacağını düşünürüm
• Bisiklet kullanımından önce ve sonra, egzersiz yapmanın sakatlanmaları önleyeceğine inanırım
• Bisiklet kullanırken yansıtıcılar ile görünürlüğümü arttırmam gerektiğini farkındayım.
• Bisiklet kullanırken dizlik gibi koruyucu ekipmanları kullanırsam başkalarına iyi örnek olabilirim
• Bisiklet kullananların eldiven taktığını gözlemlerim
• Bisiklet sürerken telefon kullandığım için kaza geçirirsem bundan etkilenecek insanları düşünürüm
• Bisikletten güvenli düşmek için dikkat edilmesi gereken kurallar olduğunu bilirim
• Bisiklet kullanırken güvenlik ekipmanlarını kullandığımda kendimle gurur duyarım

DAVRANIŞSAL DEĞİŞİM SÜRECİ ÖLÇEĞİ

• Bisiklet kullanırken takacağım bireysel koruyucu ekipmanları (kask, gözlük, eldiven gibi) kolay ulaşabileceğim yerlerde bulundururum
• Kasksız bisiklet kullanacağım durumlardan sakınırım
• Birlikte bisiklet kullandığım arkadaşlarımı bireysel koruyucu ekipmanları kullananlardan seçerim
• Bisiklet kullanırken koyu renk yerine fosforlu ya da açık renk kıyafetler giymeyi tercih ederim
• Bol kıyafetler yerine vücudumu saran kıyafetler ile bisiklet kullanırım
• Yasal olarak zorunlu olmasa da güvenlik ekipmanlarını kullanırım
• Düşme anında başımı öne eğerek kaskım ile başımı korurum

KARAR ALMADA YARAR ALGISI ÖLÇEĞİ

• Vücut ağırlığımı gidon, sele ve pedala eşit dağıtırsam bisiklet sürerken daha az yorulurum
• Bisikletin vücut ölçülerime uygun olması beni kaza ve yaralanmadan korur
• Seleye oturduğumda parmak uçlarım yere değerse beklenmeyen durumlarda daha kolay durabilirim
• Yansıtıcı kullandığımda dışarıdan daha rahat fark edilirim
• Yol yapısına uygun bisiklet kullanmak düşmeyi önler
• Bisikletin gidon türü, düşme esnasında olabilecek hasarı azaltmada önemlidir.

KARAR ALMADA ZARAR ALGISI ÖLÇEĞİ

• Arkadaşlarım kask takanlar ile alay eder
• Bisiklet kullanırken dizlik takmak rahatsız edicidir
• Soğuma egzersizi yapmak zaman kaybıdır
• Kask kullanmak hoş görünmemi engeller
• Akrobatik hareketler yaptığımda çevremdekilerin beni izlemesi hoşuma gider
• Bisiklet ile tümseklerden atlamak zevklidir

ÖZ-ETKİLİLİK ÖLÇEĞİ

• Öfkeli hissetsem de bisiklet sürerken trafik kurallarına uyacağıma inanırım
• Sabırsız hissetsem bile bisiklet sürerken yayalara yol vereceğime inanırım
• Aç olsam bile bisiklet sürerken yemeyeceğime inanırım
• Bisikletimin ön borusuna biri oturmak istese bile izin vermeyeceğime inanırım
• Zorlansam da pedalları çevirirken dizlerimi birbirine paralel tutacağıma inanırım
• Rampa aşağı inerken hızımı dengelemek için ağırlığımı arkaya verebileceğime inanırım