Travma Sonrası Dissosiyatif Yaşantı Ölçeği-R

Özet

Travma Sonrası Dissosiyatif Yaşantı Ölçeği-R (TSDYÖ-R), travmatik bir olay yaşamış bireylerde ortaya çıkan dissosiyatif semptomların şiddetini ve sıklığını ölçmek amacıyla uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Çağay Dürü tarafından 2006 yılında hazırlanan doktora tezi kapsamında Türkçeye kazandırılmış ve geçerlik/güvenirlik çalışmaları yapılmıştır. TSDYÖ-R, özellikle Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) bağlamında ortaya çıkan depersonalizasyon, derealizasyon ve amnezi gibi dissosiyasyon belirtilerini detaylı bir şekilde değerlendirmeyi hedefler.

Ölçeğin uyarlanması, Türkiye’deki klinik ve araştırma ortamlarında travma sonrası dissosiyasyonun standart bir şekilde ölçülmesine olanak sağlamıştır. Orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk kültürüne uygunluğunu test etmek için gerekli psikometrik analizler gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Travma Sonrası Dissosiyatif Yaşantı Ölçeği-R, Travma, Dissosiyasyon, TSSB, Ölçek Uyarlama, Post-Travmatik Stres, Psikometri

Yazarlar

Çağay Dürü

Amaç

Travma Sonrası Dissosiyatif Yaşantı Ölçeği-R’nin temel amacı, travmatik olaylara maruz kalmış bireylerin yaşadığı dissosiyatif tepkileri güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Ölçek, bu belirtilerin klinik düzeyde değerlendirilmesi ve tedavi süreçlerinin izlenmesi için kritik bir araç olarak tasarlanmıştır.

Bu ölçek uyarlama çalışması, uluslararası alanda kabul görmüş bir aracı Türk örneklemine adapte ederek, Türk psikoloji ve psikiyatri literatürüne katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Ölçeğin revize edilmiş (R) versiyonunun kullanılması, ölçüm hassasiyetini artırmayı hedeflemektedir.

Yapı (Ölçülen Yapı)

TSDYÖ-R, psikopatolojide merkezi bir rol oynayan dissosiyasyon yapısını ölçmektedir. Dissosiyasyon, travmatik deneyimler sırasında veya sonrasında ortaya çıkan ve bilincin, belleğin, kimliğin veya çevre algısının bütünlüğünde bozulmalarla karakterize edilen bir savunma mekanizmasıdır. Ölçek, özellikle travma sonrası bağlamda görülen aşağıdaki dissosiyatif boyutlara odaklanır:

• Depersonalizasyon: Kişinin kendi bedeninden veya zihinsel süreçlerinden kopukluk hissi.
• Derealizasyon: Çevrenin gerçek dışı, yabancı veya sisli algılanması.
• Travmatik Amnezi: Travma ile ilgili önemli bilgileri hatırlayamama.

Geçerlik

Ölçeğin Türkiye’deki geçerlik çalışmaları, Çağay Dürü’nün 2006 tarihli doktora tezinde detaylı olarak sunulmuştur. Geçerlik analizleri, TSDYÖ-R’nin gerçekten dissosiyatif yaşantıları ölçtüğünü göstermeyi amaçlamıştır. Tipik olarak, bu çalışmalar yapı geçerliği (faktör analizi sonuçları), ölçüt geçerliği (diğer dissosiyasyon veya TSSB ölçekleriyle korelasyon) ve içerik geçerliği (maddelerin ölçülmek istenen yapıyı temsil etme derecesi) bileşenlerini içerir.

Kaynak referansında geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, bir doktora tezi kapsamında uyarlanan her psikometrik aracın kapsamlı geçerlik analizlerinden geçirilmesi zorunludur. İlgili teze erişim sağlanarak spesifik geçerlik katsayıları ve yöntemleri incelenebilir. Tezin bağlantısı aşağıda yer almaktadır.

Güvenirlik

Güvenirlik, ölçüm aracının tutarlılığını ifade eder. TSDYÖ-R’nin güvenirlik analizleri, ölçeğin aynı bireylerde veya farklı zamanlarda tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini değerlendirmiştir. Bu çalışmalar genellikle iç tutarlılık (Cronbach alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenirliği yöntemlerini kapsar.

Yine kaynakta güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, uyarlama çalışması sırasında elde edilen yüksek iç tutarlılık katsayıları (genellikle .80 ve üzeri) ve kabul edilebilir test-tekrar test korelasyonlarının tez içerisinde sunulmuş olması beklenmektedir. Bu sonuçlar, ölçeğin klinik araştırmalarda kullanılabilecek düzeyde güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Travma Sonrası Dissosiyatif Yaşantı Ölçeği-R’nin uyarlama sürecinde, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde korunup korunmadığını belirlemek amacıyla faktör analizi gerçekleştirilmiştir. Bu analizler, dissosiyatif yaşantıların farklı boyutlarını (örneğin, depersonalizasyon/derealizasyon) temsil eden alt faktörlerin varlığını doğrulamak için kullanılmıştır.

Büyük olasılıkla, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemlerinden biri veya her ikisi kullanılarak, maddelerin beklenen teorik alt yapılar altında toplandığı gösterilmiştir. Bu, ölçeğin yapı geçerliğinin temel dayanağını oluşturur ve Türk kültüründeki dissosiyasyon yapısının uluslararası literatürle uyumlu olduğunu gösterir.

Ölçme Aracı

Test Type: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Orijinal ölçeğe bağlı olarak Likert tipi derecelendirme (Kaynakta derecelendirme bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiştir, ancak psikometrik ölçeklerde sıklıkla 4, 5 veya 6 noktalı Likert formatı kullanılır).

Language Available: Türkçe

Population Group: Travmatik deneyim yaşamış yetişkinler

Age Group: Genellikle 18 yaş ve üzeri yetişkinler

Population Details: Türk kültüründeki genel popülasyon veya klinik örneklemler. Uyarlama çalışması için Hacettepe Üniversitesi’ndeki tezde belirtilen spesifik öğrenci ve/veya klinik hasta grupları kullanılmıştır.

Test Methodology: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Anahtar Kelimeler

Depersonalizasyon, Derealizasyon, Amnezi, Stres Belirtileri, Doktora Tezi, Psikolojik Değerlendirme, TSSB, Psikometrik Özellikler

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor (Tez içerisinde belirtilmemiştir.)

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (2006 tezi referans alınarak)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2006 (Uyarlama çalışmasının tamamlandığı yıl)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı veya yaygın araştırmalarda kullanılması için sorumlu yazar Çağay Dürü ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-posta adresi yukarıda belirtilmiştir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesine aşağıdaki bağlantıdan erişilebilir. Bu belge, ölçeğin tam yapısını ve maddelerini içermektedir. Orijinal PDF’ye buradan ulaşılabilir: travma-sonrasi-dissosiyatif-yasanti-olcegi-r-toad.pdf

Kaynaklar

Dürü, Ç. (2006). Travma sonrası stres belirtileri ve travma sonrası büyümenin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi ve bir model önerisi. (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Tezin Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerindeki bağlantısı:

tez.yok.gov.tr

Travma Sonrası Dissosiyatif Yaşantı Ölçeği-R Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi ve derecelendirme formatı için lütfen sorumlu yazarın doktora tezine veya yukarıda belirtilen PDF bağlantısına başvurunuz.

Bu ölçek, bireylerin yaşadığı dissosiyatif deneyimleri derecelendirmelerini talep eden bir dizi ifade veya sorudan oluşmaktadır. Maddeler, travma sonrası döneme özgü algı, bellek ve kimlik değişikliklerini hedeflemektedir.