Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği (MoCA-TR)

Özet

Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği’nin Türkçe uyarlaması olan MoCA-TR, özellikle hafif bilişsel bozuklukların (HBB) hızlı ve güvenilir bir şekilde taranması amacıyla geliştirilmiş nöropsikolojik bir araçtır. Orijinal MoCA, bilişsel alanlardaki eksiklikleri saptamada Mini Mental Durum Muayenesi’nden (MMDM) daha hassas olmasıyla bilinir. MoCA-TR uyarlaması, 2014 yılında Betül Özdilek ve Gökçen Kenangil tarafından Parkinson Hastalığı olan hastalarda geçerlenmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk popülasyonunda klinik kullanıma uygunluğunu göstermeyi hedeflemiştir.

Ölçek, dikkat, dil, bellek, yürütücü işlevler, görsel-mekansal beceriler ve oryantasyon gibi çeşitli bilişsel alanları kapsayan kısa süreli bir değerlendirme sunar. MoCA-TR’nin uyarlanması, ölçeğin kültürel ve dilsel farklılıklara rağmen Türkiye’deki nörolojik ve geriatrik popülasyonlarda güvenle kullanılabilmesini sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği, MoCA-TR, Bilişsel Değerlendirme, Hafif Bilişsel Bozukluk, Parkinson Hastalığı, Nöropsikolojik Test, Uyarlama.

Yazarlar

Betül Özdilek, Gökçen Kenangil.

Amaç

Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği’nin temel amacı, özellikle hafif bilişsel bozuklukların (HBB) tespiti için hızlı (yaklaşık 10 dakika) ve hassas bir tarama sağlamaktır. HBB, genellikle demansın erken bir aşaması olarak kabul edilir ve erken teşhis, tedavi ve yönetim stratejileri açısından kritik öneme sahiptir.

MoCA-TR, orijinal MoCA’nın bu temel amacını koruyarak, Türk kültürüne ve dil yapısına uygun hale getirilmiştir. Ölçeğin Türkiye’deki nörolojik ve psikiyatrik kliniklerde, özellikle Parkinson Hastalığı gibi bilişsel işlev bozukluklarının yaygın olduğu durumlarda, standart bir tarama aracı olarak kullanılması hedeflenmiştir.

Yapı

MoCA-TR, orijinal MoCA gibi, bilişin sekiz temel alanını değerlendiren çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu yapı, bilişsel yeteneklerin bütüncül bir resmini sunmak üzere tasarlanmıştır. Ölçekte değerlendirilen temel bilişsel alanlar şunlardır:

• Görsel-Mekansal/Yürütücü İşlevler: Küp kopyalama ve saat çizimi gibi görevlerle değerlendirilir.
• Adlandırma: Üç düşük olasılıklı hayvan resmini adlandırma görevi.
• Dikkat: Sürekli performans testi (harf dizisi), sayı dizisi tekrarı (ileri ve geri) ve seri çıkarma görevleri.
• Dil: Cümle tekrarı ve akıcılık (kelime üretimi) görevleri.
• Soyutlama: İki kelime arasındaki ilişkiyi açıklama.
• Bellek (Gecikmeli Geri Çağırma): Öğrenilen kelimelerin gecikmeli olarak hatırlanması.
• Oryantasyon: Zaman ve mekan bilgisi.

Geçerlik

MoCA-TR’nin geçerliği, Özdilek ve Kenangil (2014) tarafından Parkinson Hastalığı olan hastalarda gerçekleştirilen uyarlama çalışması ile incelenmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türkiye’deki klinik popülasyonlarda beklenen bilişsel bozuklukları doğru bir şekilde ölçme yeteneğini göstermeyi amaçlamıştır.

Geçerlik analizleri tipik olarak, ölçeğin bilinen bilişsel durumlarla (örn., HBB veya demans tanısı) korelasyonunu (kriter geçerliği) ve diğer standart nöropsikolojik testlerle olan ilişkisini (eşzamanlı geçerlik) içerir. Çalışmada, MoCA-TR’nin Parkinson hastalarında bilişsel bozukluğu saptamada yüksek bir hassasiyet ve özgüllük düzeyine sahip olduğu gösterilerek, Türk nörolojik popülasyonunda geçerli bir araç olduğu kanıtlanmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, aynı bilişsel durumdaki bireylerde tutarlı sonuçlar verme yeteneğini ifade eder. MoCA-TR’nin uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılık (Cronbach alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenirliği gibi standart psikometrik özelliklerinin incelendiği varsayılmaktadır.

MoCA-TR’nin güvenilirlik katsayıları, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı uygulayıcılar tarafından kullanıldığında tutarlı sonuçlar verdiğini destekler nitelikte olmalıdır. Bu durum, özellikle bilişsel durumdaki küçük değişiklikleri izlemek için ölçeğin klinik ortamda tekrarlı kullanımında önem taşımaktadır.

Faktör Analizi

MoCA’nın yapısal geçerliğini inceleyen orijinal çalışmalar genellikle çok faktörlü bir yapıyı destekler, bu da ölçeğin tek bir genel bilişsel yetenek yerine birden fazla bağımsız bilişsel alanı ölçtüğünü gösterir. MoCA-TR’nin faktör analizi, Türkçe versiyonunun da orijinal ölçeğin teorik olarak belirlenmiş bilişsel alanlarını (yukarıda belirtilen sekiz alan) ayrıştırıp ayrıştırmadığını kontrol etmek için önemlidir.

Uyarlama çalışmalarında yapılan faktör analizleri, ölçeğin maddelerinin Türk popülasyonunda da beklenen bilişsel alanlar altında gruplandığını doğrulamış olmalıdır. Bu, ölçeğin yapısal geçerliğini kültürel adaptasyon sürecinden sonra da koruduğunu gösterir ve sonuçların yorumlanmasında bilişsel alan bazlı analiz yapılmasına olanak tanır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) / Bilişsel Tarama Aracı

Format: Bireysel olarak uygulanan, kağıt-kalem ve sözel görevleri içeren standartlaştırılmış test.

Mevcut Diller: Türkçe (MoCA-TR), İngilizce (Orijinal MoCA) ve çok sayıda diğer dil.

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, özellikle bilişsel bozukluk şüphesi olan nörolojik veya psikiyatrik hastalığı olan bireyler.

Yaş Grubu: Genellikle 55 yaş ve üzeri (klinik olarak daha genç popülasyonlarda da kullanılabilir).

Popülasyon Detayları: Orijinal validasyon çalışması Parkinson Hastalığı olan hastalar üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: 30 puan üzerinden puanlanır. Eğitim seviyesi 12 yılın altında olan bireyler için ham puana 1 puan eklenir. 26 ve üzeri puanlar normal bilişsel işlevi gösterir; daha düşük puanlar bilişsel bozukluk işaretidir.

Anahtar Kelimeler

Nöropsikoloji, Bilişsel Bozukluk, Tarama, MoCA, Geriatri, Türk Uyarlaması, Yürütücü İşlev.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücretler ve Test Yılı

MoCA ölçeği, klinik ve akademik kullanım için genellikle ücretsizdir ancak resmi MoCA web sitesi üzerinden eğitim ve kayıt gerektirebilir. Ölçeğin Türkçe versiyonunun geçerlilik çalışması ve yayınlanma yılı 2014‘tür.

Ölçeğin orijinal geliştiricileri tarafından belirlenen kullanım koşullarına uyulması gerekmektedir. Kullanıcıların, ölçeğin güncel versiyonlarına erişim ve uygulama prosedürleri hakkında bilgi almak için sorumlu yazarlar veya orijinal MoCA merkezi ile iletişime geçmeleri tavsiye edilir.

Referanslar

Ozdilek, B. & Kenangil, G. (2014). Validation of the Turkish version of the Montreal Cognitive Assessment Scale (MoCA-TR) in patients with parkinson’s disease. The Clinical Neuropsychologist, 28(2), 333-343, doi: 10.1080/13854046.2014.881554

Ölçeğin orijinal PDF dokümanına buradan ulaşılabilir: montreal-cognitive-assessment-scale-moca-tr-toad.pdf

Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği (MoCA-TR) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği (MoCA), telif hakkı korumalı standart bir nöropsikolojik araçtır. Ölçek maddeleri, ölçeğin bütünlüğünü korumak amacıyla bu platformda yayınlanmamaktadır. Testin içeriği; görsel-mekansal/yürütücü işlevler (saat çizimi, küp kopyalama), adlandırma, dikkat, dil, soyutlama, gecikmeli bellek ve oryantasyon görevlerini içeren 30 maddelik bir yapıdan oluşmaktadır. Testin uygulanması ve puanlanması için yetkili kılavuzlara başvurulmalıdır.