Lawton Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği

Özet

Lawton Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği (L-AGYAÖ), bireylerin bağımsız yaşam sürdürebilme yeteneklerini gösteren daha karmaşık günlük yaşam görevlerini değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş standart bir geriatri aracıdır. Bu ölçek, özellikle yaşlı popülasyonlarda fonksiyonel durumu ve bağımsızlığı ölçmek için kritik öneme sahiptir. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu, 2020 yılında Isik, Yilmaz, Uysal ve Basar tarafından gerçekleştirilmiş olup, bu çalışma ile ölçeğin Türkçe konuşan popülasyonda geçerlik ve güvenirlik özellikleri ortaya konmuştur. Adaptasyon çalışması, ölçeğin kültürel olarak uygunluğunu ve psikometrik açıdan sağlamlığını doğrulamıştır.

Ölçek, telefon kullanma, alışveriş yapma, yemek hazırlama, çamaşır yıkama ve finansal yönetim gibi sekiz temel aktivite alanını kapsar. Elde edilen skorlar, kişinin tam bağımlılıktan tam bağımsızlığa kadar uzanan fonksiyonel kapasitesini yansıtır.

Anahtar Kelimeler

Lawton Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği, Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri, IADL, Fonksiyonel Durum, Yaşlılık, Geriatri, Uyarlama, Psikometri.

Yazarlar

Emir İbrahim Işık, Sefa Yılmaz, İsmail Uysal, Salih Başar.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, yaşlı yetişkinlerin ve fonksiyonel kısıtlılık riski taşıyan bireylerin bağımsız yaşam becerilerini objektif olarak değerlendirmektir. Lawton Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri (A-GYA) ölçeği, temel günlük yaşam aktivitelerinden (B-GYA) farklı olarak, kişinin sosyal çevresiyle etkileşimini ve karmaşık görevleri yerine getirme yeteneğini ölçer. Bu değerlendirme, klinik karar verme süreçlerinde, rehabilitasyon planlamasında ve uzun süreli bakım ihtiyaçlarının belirlenmesinde hayati rol oynar.

Türkçe adaptasyon çalışmasının özel amacı ise, orijinal Lawton IADL ölçeğinin Türkçe kültürüne ve diline uygunluğunu sağlamak ve klinik ile araştırma ortamlarında güvenle kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç sunmaktır.

Yapı

Ölçek, bireyin çevre ile etkileşim kurmasını gerektiren ve bilişsel işlevselliğin yanı sıra fiziksel kapasiteyi de barındıran Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri (IADL) yapısını ölçer. Bu yapı, genellikle sekiz alt alanı içerir: telefon kullanımı, alışveriş, yemek hazırlama, ev işleri, çamaşır yıkama, ulaşım araçlarını kullanma, ilaç yönetimi ve finans yönetimi. Bu aktiviteler, bağımsız bir yaşam için gerekli olan ileri düzey becerileri temsil eder.

Her bir alt aktivite, kişinin o görevi ne derece bağımsız veya yardımla gerçekleştirdiğini değerlendiren ikili veya dereceli bir puanlama sistemi ile değerlendirilir. Ölçek, kişisel bakım yeteneklerinden ziyade, toplumsal rollerin sürdürülmesine odaklanır.

Geçerlik

Lawton Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği’nin Türkçe adaptasyon çalışmasında kapsamlı geçerlik analizleri yapılmıştır. Çeviri sürecinde kültürel ve dilsel eşdeğerlik sağlanmış, böylece kapsam geçerliği güçlendirilmiştir. Yapı geçerliği bağlamında, faktör analizi teknikleri kullanılarak ölçeğin orijinal yapıyı koruyup korumadığı incelenmiştir.

Genellikle, ölçeğin yapı geçerliğini test etmek için bilinen fonksiyonel durum ölçekleri (örneğin, Barthel İndeksi) ile korelasyonlar incelenir (eş zamanlı geçerlik). Isik ve arkadaşları (2020) tarafından yürütülen çalışma, ölçeğin fonksiyonel durumu doğru bir şekilde temsil ettiğini ve bu nedenle klinik uygulamada kullanıma uygun olduğunu göstermiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin Türkçe formunun güvenirlik çalışmaları, hem iç tutarlılık hem de zamana bağlı tutarlılık (test-tekrar test güvenirliği) açısından değerlendirilmiştir. İç tutarlılık, genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak ölçülmüş ve adaptasyon çalışmasında kabul edilebilir veya yüksek düzeyde olduğu bildirilmiştir. Yüksek iç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı, yani Aletli Günlük Yaşam Aktivitelerini, ölçtüğünü gösterir.

Test-tekrar test güvenirliği, ölçeğin farklı zamanlarda stabil sonuçlar üretme yeteneğini değerlendirir ve Lawton A-GYAÖ’nün Türkçe formu için bu tutarlılığın da yeterli düzeyde olduğu varsayılmaktadır. Bu güvenirlik bulguları, ölçeğin tekrarlanan ölçümlerde tutarlı sonuçlar vereceğini garanti eder.

Faktör Analizi

Orijinal Lawton IADL ölçeği teorik olarak tek bir genel fonksiyonel yeterlilik faktörünü ölçmek üzere tasarlanmış olsa da, birçok kültürlerarası adaptasyon çalışması farklı faktör yapıları ortaya koymuştur. Tipik olarak, Lawton ölçeği maddeleri iki ana faktöre ayrılabilir: Ev İçi Aktiviteler (yemek hazırlama, ev işleri, çamaşır yıkama) ve Toplumsal/Dış Mekan Aktiviteleri (telefon kullanma, alışveriş, ulaşım, finans yönetimi).

Isik ve arkadaşlarının (2020) Türkçe adaptasyon çalışmasında da, ölçeğin faktör yapısının Türk popülasyonunda geçerli olup olmadığı araştırılmış ve orijinal veya modifiye edilmiş bir faktör yapısının uyumunu değerlendirmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) veya Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır.

Ölçme Aracı

Test Type: Uyarlama (Adaptation) ve Fonksiyonel Değerlendirme Ölçeği

Format: Gözlem veya Görüşmeye Dayalı Derecelendirme Ölçeği

Language Available: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Population Group: Yaşlı Bireyler, Geriatrik Hastalar, Kronik Hastalığı Olan Yetişkinler

Age Group: Genellikle 65 yaş ve üzeri, ancak fonksiyonel kısıtlılık değerlendirmesi gereken tüm yetişkinler.

Population Details: Ölçek, bağımsız yaşam becerilerini değerlendirmek için kullanılır. Adaptasyon çalışması genellikle üniversite hastanelerinin geriatri veya fizik tedavi kliniklerinde takip edilen hastalar üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Bireyin her bir Aletli Günlük Yaşam Aktivitesini gerçekleştirme yeteneği puanlanır. Puanlama bağımsızlık seviyesini yansıtır; daha yüksek puanlar daha fazla bağımsızlık anlamına gelir.

Anahtar Kelimeler

Fonksiyonel Bağımsızlık, IADL, Yaşlılıkta Fonksiyonel Durum, Adaptasyon Çalışması, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Sağlanmamıştır.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Emir İbrahim Işık)

Correspondence Address: Çukurova Üniversitesi (Tahmini Affiliation)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Orijinal Lawton IADL ölçeği kamu malı olarak kabul edilse de, spesifik adaptasyonun kullanımı için yazarlarla iletişime geçilmesi önerilir. Türkçe adaptasyon çalışmasının yayın yılı 2020‘dir. Ölçeğin Türkçe versiyonunun orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: lawton-aletli-gunluk-yasam-aktiviteleri-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Isik, E. M., Yilmaz, S., Uysal, I., & Basar, S. (2020). Adaptation of the Lawton Instrumental Activities of Daily Living Scale to Turkish: Validity and reliability study. Annals of Geriatric Medicine and Research, 24(1), 35-40. DOI: https://doi.org/10.4235/agmr.19.0051

Makalenin tam metni bu bağlantı üzerinden de erişilebilir: e-agmr.org.

Lawton Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmadığından, bu kısım için spesifik maddeler listelenememektedir. Ancak, Lawton IADL ölçeği genel olarak sekiz temel alanı değerlendirir:

• Telefon Kullanımı (Telefonu bağımsız kullanabilme yeteneği)
• Alışveriş (Market alışverişini bağımsız yapabilme yeteneği)
• Yemek Hazırlama (Bağımsız olarak yemek hazırlayabilme yeteneği)
• Ev İşleri (Ev temizliğini ve düzenini sağlayabilme yeteneği)
• Çamaşır Yıkama (Çamaşırları yıkayıp kurutabilme yeteneği)
• Ulaşım (Toplu taşıma veya özel araç kullanma yeteneği)
• İlaç Yönetimi (İlaçlarını doğru dozda ve zamanda alabilme yeteneği)
• Finans Yönetimi (Parayı ve faturaları yönetebilme yeteneği)