Kronik Hastalık Yönetimi İçin 6 Maddelik Öz-Etkililik Ölçeği

Özet

Bu ölçek, bireylerin öz-etkililik düzeylerini, özellikle de kronik hastalık yönetimindeki çeşitli görevleri yerine getirme becerilerine olan inançlarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş 6 maddelik kısa bir araçtır. Ölçeğin Türkçe versiyonu, Türk kültürüne ve diline uygunluğunu sağlamak üzere bir uyarlama çalışması ile İncirkuş ve Özkan Nahcivan (2020) tarafından valide edilmiştir. Ölçek, kronik durumu olan hastaların kendi kendilerine bakım ve yönetim becerilerine olan güvenlerini hızlı ve güvenilir bir şekilde ölçmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kronik hastalık, öz-etkililik, ölçek uyarlama, psikometri, 6 maddelik ölçek, Likert, sağlık psikolojisi.

Yazarlar

Kübra İncirkuş, Neslihan Özkan Nahcivan.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, kronik hastalık tanısı almış bireylerin, hastalıklarının günlük yönetim süreçlerinde ne kadar yetkin hissettiklerini belirlemektir. Bu, hastaların semptomları yönetme, ilaç rejimine uyma, doktorlarla etkili iletişim kurma ve sağlıklı yaşam tarzı kararları alma gibi kritik öz-yönetim becerilerine olan inançlarını ölçmeyi hedefler.

Türkçe uyarlama çalışması, sağlık araştırmacılarına ve klinisyenlere, kronik hastalığı olan Türk popülasyonunda öz-etkililik düzeylerini geçerli ve güvenilir bir şekilde değerlendirebilecekleri pratik bir araç sunmayı amaçlamıştır. Bu tür bir ölçüm, eğitim programlarının ve müdahalelerin etkinliğini değerlendirmede kritik öneme sahiptir.

Yapı (Construct)

Ölçülen psikolojik yapı, Albert Bandura’nın sosyal bilişsel teorisine dayanan öz-etkililik kavramıdır. Bu bağlamda, bireyin belirli bir eylem dizisini başarıyla gerçekleştirme yeteneğine olan inancı değerlendirilir. Ölçek, genel öz-etkililik yerine, kronik durumlarla ilişkili spesifik zorluklarla başa çıkma ve gerekli davranış değişikliklerini sürdürme inancını yansıtan alan spesifik öz-etkililik üzerine odaklanmıştır.

Ölçek maddeleri, hastaların kronik hastalık yönetimi ile ilgili temel sorumluluklarını ne kadar iyi yerine getirebileceklerine dair algılarını yansıtacak şekilde tasarlanmıştır. Yüksek puanlar, bireyin hastalığını yönetme konusunda güçlü bir yeterlilik hissine sahip olduğunu gösterir.

Geçerlik

İncirkuş ve Özkan Nahcivan (2020) tarafından yürütülen uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerliliği incelenmiştir. Bu çalışma, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı (kronik hastalık öz-etkililiği) ne ölçüde ölçtüğünü gösteren yapı geçerliği kanıtlarını sunmayı amaçlamıştır. Çalışmada, dilsel ve kültürel eşdeğerlik sağlamak amacıyla çeviri ve geri çeviri süreçleri titizlikle uygulanmıştır.

Geçerlilik analizleri, genellikle doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak, 6 maddenin tek bir temel boyutu temsil ettiğini doğrulamıştır. Bu, ölçeğin orijinal tek boyutlu yapısının Türkçe versiyonunda da korunduğuna dair güçlü kanıtlar sağlamıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği, uyarlama çalışması kapsamında analiz edilmiştir. İç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir ve genellikle Cronbach Alfa katsayısı hesaplanarak belirlenir. 2020 tarihli çalışma, Türkçe versiyonunun kabul edilebilir veya güçlü bir iç tutarlılık düzeyine sahip olduğunu göstermiştir.

Güvenirlik sonuçları, ölçeğin kronik hastalığı olan bireylerin öz-etkililik düzeylerindeki gerçek farklılıkları doğru bir şekilde yakaladığını ve ölçüm hatasının düşük olduğunu işaret etmektedir. Bu sonuçlar, ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılabileceğini desteklemektedir.

Faktör Analizi

Kronik Hastalık Yönetimi İçin 6 Maddelik Öz-Etkililik Ölçeği, özünde tek boyutlu bir yapıyı temsil etmektedir. Uyarlama çalışması, bu tek faktörlü yapının Türk örnekleminde geçerliliğini test etmek amacıyla faktör analizine tabi tutulmuştur. Elde edilen bulgular, 6 maddenin tutarlı bir şekilde tek bir faktör altında toplandığını ve bu faktörün kronik hastalık yönetimi öz-etkililiğini temsil ettiğini doğrulamıştır.

Enstrüman

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: 6 madde içeren kısa form. 10’lu Likert ölçeği kullanılmıştır. (1= Hiç emin değilim – 10= Tamamen eminim)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Kronik hastalığı olan bireyler (Örn: Diyabet, hipertansiyon, KOAH vb.)

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Ölçek, çeşitli kronik sağlık koşullarına sahip yetişkin hastaların kendilerini yönetme becerilerine olan inancını ölçmek için tasarlanmıştır. Uyarlama çalışması, genellikle üniversite hastanelerinde veya birinci basamak sağlık merkezlerinde takip edilen kronik hastalara uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Kendi kendine raporlama (Self-report) yöntemiyle uygulanan, kağıt tabanlı veya dijital formatlarda kullanılabilen bir ölçektir.

Anahtar Kelimeler

Öz-yönetim, hastalığa adaptasyon, Likert ölçeği, sağlık psikolojisi, halk sağlığı, İncirkuş & Özkan Nahcivan, kronik bakım.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Kübra İncirkuş

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Sağlanmamıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama yılı 2020’dir. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Kübra İncirkuş ile iletişime geçilmesi önerilir. Orijinal yayın, journals.tubitak.gov.tr adresinde mevcuttur. Orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: kronik-hastalik-yonetimi-icin-6-maddelik-oz-etkililik-olcegi-toad.pdf.

Referanslar

İncirkuş, K., & Özkan Nahcivan, N. (2020). Validity and reliability study of the Turkish version of the self-efficacy for managing chronic disease 6-item scale. Turkish Journal of Medical Sciences, 50, 1254-1261. doi:10.3906/sag-1910-13.

Kronik Hastalık Yönetimi İçin 6 Maddelik Öz-Etkililik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu ölçeğin orijinal maddeleri kaynak metinde açıkça belirtilmemiştir. Ölçek, 6 maddeden oluşmaktadır ve yanıtlar 10’lu Likert (1= Hiç emin değilim – 10= Tamamen eminim) sistemi üzerinden değerlendirilmektedir.