Kronik Hastalık Tedavisi Fonksiyonel Değerlendirmesi Yorgunluk (FACIT Yorgunluk) Ölçeği

Özet

Kronik Hastalık Tedavisi Fonksiyonel Değerlendirmesi Yorgunluk (FACIT Yorgunluk) Ölçeği, bireylerin kronik hastalıklar bağlamında deneyimlediği yorgunluk düzeyini ve bunun günlük işlevsellik üzerindeki etkisini ölçmek amacıyla geliştirilmiş, çok boyutlu bir öz bildirim aracıdır. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu, Derya Çınar tarafından 2020 yılında Tip 2 Diyabet hastaları üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Bu adaptasyon çalışması, ölçeğin Türkçe versiyonunun psikometrik özelliklerini (geçerlik ve güvenirlik) inceleyerek, Türk popülasyonunda kronik hastalıklarla ilişkili yorgunluğun değerlendirilmesine yönelik güvenilir ve geçerli bir araç sunmayı hedeflemiştir. Ölçek, Fiziksel Yorgunluk ve Genel Yorgunluk olmak üzere iki ana faktör altında toplam 13 maddeden oluşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

FACIT Yorgunluk Ölçeği, Yorgunluk, Kronik Hastalıklar, Fonksiyonel Değerlendirme, Adaptasyon, Tip 2 Diyabet, Psikometri, Yaşam Kalitesi.

Yazarlar

Derya Çınar (Adaptasyon Çalışması Sorumlu Yazarı).

Amaç

Ölçeğin temel amacı, kronik hastalıklar (özellikle kanser, diyabet ve diğer uzun süreli rahatsızlıklar) ile yaşayan bireylerde yorgunluğun şiddetini ve bu durumun günlük yaşam aktiviteleri ve fonksiyonel kapasite üzerindeki olumsuz etkilerini standardize edilmiş bir şekilde ölçmektir. Bu, klinik ortamlarda hastaların tedaviye yanıtını ve yaşam kalitesindeki değişimleri izlemek için hayati bir araçtır.

Türkçe adaptasyon çalışmasının özel amacı ise, orijinal ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlayarak, özellikle Tip 2 Diyabet hastaları örnekleminde psikometrik olarak sağlam bir araç elde etmektir. Bu sayede, Türkiye’deki sağlık profesyonelleri ve araştırmacılar, kronik hastalıklarla ilişkili yorgunluğu uluslararası standartlara uygun olarak değerlendirebilirler.

Yapı

Kronik Hastalık Tedavisi Fonksiyonel Değerlendirmesi Yorgunluk Ölçeği, yorgunluğun çok boyutlu doğasını yakalamayı amaçlayan iki faktörlü bir yapıya sahiptir. Bu yapı, bireyin enerji eksikliğini ve yorgunluğun neden olduğu işlevsel kısıtlılıkları ayrı ayrı ele alır.

Ölçekteki 13 madde, yorgunluğun hem sübjektif deneyimini hem de davranışsal sonuçlarını ölçer. Bu iki boyut, yorgunluğun sadece fiziksel bir his olmadığını, aynı zamanda bilişsel ve motivasyonel bileşenleri de içerdiğini vurgular, böylece daha kapsamlı bir değerlendirme sağlar.

Geçerlik

Çınar (2020) tarafından yürütülen yüksek lisans tezi, Türkçe FACIT Yorgunluk Ölçeği’nin Tip 2 Diyabet hastalarında yapısal geçerliğini incelemiştir. Geçerlik çalışmaları, ölçeğin maddelerinin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı iki alt boyutu (Fiziksel ve Genel Yorgunluk) istatistiksel olarak destekleyip desteklemediğini araştırmaktadır.

Her ne kadar kaynak içerikte detaylı geçerlik katsayıları belirtilmese de, adaptasyon çalışması kapsamında yapı geçerliği ve/veya ölçüt bağımlı geçerlik yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu çalışmalar, ölçeğin Türk popülasyonunda kronik hastalık bağlamında yorgunluk yapısını doğru ve anlamlı bir şekilde ölçebildiğini ortaya koymayı amaçlamıştır.

Güvenirlik

Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini ifade eder. Çınar’ın (2020) çalışması, Türkçe FACIT Yorgunluk Ölçeği’nin iç tutarlılığını ve muhtemelen test-tekrar test güvenirliğini araştırmıştır. İç tutarlılık analizi (genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile), ölçekteki maddelerin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğunu ve aynı yorgunluk yapısını ne kadar ölçtüğünü gösterir.

Yüksek lisans tezinde elde edilen güvenirlik katsayıları, ölçeğin Tip 2 Diyabet hastalarında güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceğini göstermiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde setleriyle dahi benzer sonuçlar üreteceği konusunda güven sağlamaktadır.

Faktör Analizi

FACIT Yorgunluk Ölçeği, psikometrik açıdan iki temel faktöre ayrılmıştır, bu da ölçeğin çok boyutlu yapısını desteklemektedir. Toplam 13 madde, aşağıdaki iki alt ölçeğe dağılmıştır:

• Fiziksel Yorgunluk Alt Ölçeği: 6 maddeden oluşur. Bu boyut, kişinin fiziksel olarak kendini bitkin hissetme derecesini ve günlük fiziksel görevleri yerine getirme zorluğunu değerlendirir.
• Genel Yorgunluk Alt Ölçeği: 7 maddeden oluşur. Bu boyut, bireyin genel enerji düzeyini, motivasyonunu ve yorgunluğun yaşam kalitesi üzerindeki genel algılanan etkisini ölçer.

Türkçe adaptasyon çalışmasında yapılan faktör analizi, orijinal ölçeğin bu iki faktörlü yapısının Türk örnekleminde de korunduğunu doğrulamış olmalıdır. Bu ayrım, araştırmacılara ve klinisyenlere hastanın yorgunluğunun doğasına dair spesifik bilgiler sunar.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon) Ölçeği

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Likert tipi derecelendirme beklenmektedir)

Mevcut Diller: Türkçe (Çınar, 2020 adaptasyonu), Orijinal İngilizce.

Popülasyon Grubu: Kronik Hastalıklar ile yaşayan yetişkinler.

Yaş Grubu: Yetişkin Popülasyon.

Popülasyon Detayları: Türkçe adaptasyon çalışması, Tip 2 Diyabet Hastaları üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: İki alt ölçekten (Fiziksel ve Genel Yorgunluk) oluşan, toplam 13 maddelik bir ölçektir. Derecelendirme sistemi hakkında detaylı bilgi kaynakta belirtilmemiştir, ancak FACIT sisteminde yüksek puanlar genellikle daha iyi işlevselliği veya daha az yorgunluk düzeyini işaret eder.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Adaptasyon): 2020

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Ölçeğin orijinal FACIT sistemi tarafından yönetilen lisans ve izin koşulları, kullanım amacına (akademik araştırma veya ticari kullanım) göre değişebilir. Türkçe adaptasyonunun kullanımı için sorumlu yazar Derya Çınar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

1. Çınar, D. (2020). Tip 2 Diyabet Hastalarında Kronik Hastalıkların Tedavisinde Fonksiyonel Değerlendirme- Yorgunluk Ölçeği’ nin Türkçe versiyonunun geçerlik ve güvenirlik çalışması [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Gaziantep.

Tezin YÖK Ulusal Tez Merkezi bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Bu çalışmanın orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: tip-2-diyabet-hastalarinda-kronik-hastaliklarin-tedavisinde-fonksiyonel-degerlendirme-yorgunluk.pdf

Kronik Hastalık Tedavisi Fonksiyonel Değerlendirmesi Yorgunluk (FACIT Yorgunluk) Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplamda 13 maddeden oluşmaktadır. Alt boyutlar ve örnek maddeler aşağıda sunulmuştur:

• Fiziksel Yorgunluk: 6 madde
• Örnek Madde: Yorgun olduğum için bir şeyleri bitirmekte güçlük çekiyorum

• Genel Yorgunluk: 7 madde
• Örnek Madde: Kendimi yorgun hissediyorum