Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği

Özet

Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği (KHÖYÖ), bireylerin uzun süreli hastalıklarla başa çıkma ve tedavi süreçlerini aktif olarak yönetme becerilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, özellikle kronik bir hastalığa sahip olmanın getirdiği psikososyal zorlukları, damgalama deneyimlerini ve tedaviye uyum düzeylerini değerlendirmeye odaklanır. Bu araç, orijinal bir ölçeğin Türkçe popülasyonuna yönelik olarak dilsel ve kültürel adaptasyon çalışması sonucu ortaya çıkmıştır.

Ölçek, dört ana faktör altında toplanan maddeler aracılığıyla, bireylerin kendi sağlıklarını yönetme konusundaki algılanan etkinliğini, hastalığa bağlı damgalama (stigma) düzeyini ve damgalamayla baş etme stratejilerini derinlemesine inceleme imkanı sunar. Sağlık profesyonelleri için hastaların öz yönetim ihtiyaçlarını belirlemede ve kişiselleştirilmiş müdahale programları geliştirmede kritik bir öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

Kronik Hastalık, Öz Yönetim, Damgalama, Tedavi Uyumu, Psikometrik Özellikler, Adaptasyon, Güvenirlik, Geçerlik.

Yazarlar

Yusuf Emre Öztürk, Müjdat Yeşildal, Ömer Arık, Yunus Fidan.

Amaç

Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği’nin temel amacı, kronik hastalığı olan bireylerin öz yönetim becerilerini ve bu süreçte karşılaştıkları psikososyal engelleri sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Ölçek, özellikle Türkiye popülasyonunda kronik hastalık yönetiminin dört temel boyutunu (Kendini Damgalama, Damgalamayla Baş Etme, Sağlık Bakım Etkinliği ve Tedavi Uyumu) geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmeyi hedefler. Bu sayede, sağlık hizmeti sunucularının ve araştırmacıların, öz yönetim eksikliği yaşayan veya damgalanma riski taşıyan bireyleri erken tespit etmesine olanak tanır.

Ölçeğin adaptasyon çalışması, orijinal yapının kültürel bağlamda korunup korunmadığını test ederek, Türk kültürü içindeki kronik hastalık deneyiminin anlaşılmasına bilimsel bir zemin sağlamıştır. Elde edilen veriler, sağlık eğitim programlarının ve destek gruplarının etkinliğini artırmak için kullanılabilir.

Yapı

Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği, çok boyutlu bir yapıyı ölçer ve toplamda 21 maddeden oluşur. Bu maddeler, kronik hastalıklarla ilişkili dört temel psikolojik ve davranışsal yapıyı temsil eden alt boyutlara ayrılmıştır:

• Kendini Damgalama (Self-Stigma): Bireyin hastalığı nedeniyle hissettiği utanç, yabancılaşma, yük olma endişesi ve sosyal ortamlardan kaçınma gibi olumsuz içsel algıları ölçer.
• Damgalamayla Baş Etme (Coping with Stigma): Bireyin hastalığa bağlı olumsuz duygularını (üzüntü, öfke) kontrol etme, durumu iyileştirme planları yapma ve sosyal destek arama becerilerini değerlendirir.
• Sağlık Bakım Etkinliği (Healthcare Efficacy): Bireyin kendi sağlığını yönetme kapasitesi, kendine iyi bakma davranışı ve hastalığı ile tedavi yöntemleri hakkındaki net bilgi düzeyini ölçer.
• Tedavi Uyumu (Treatment Adherence): Bireyin ilaç/tedavi rejimine ne kadar düzenli uyduğunu, unutma veya ihmal etme eğilimlerini değerlendirir. Bu alt boyuttaki maddeler genellikle ters kodlanmıştır.

Bu dört faktör, kronik hastalık yönetiminin hem duygusal hem de pratik yönlerini kapsayarak, bireyin hastalığıyla ne ölçüde bütünleştiğini ve sorumluluk aldığını gösterir.

Geçerlik

Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği’nin Türkçe adaptasyon çalışmasında (Öztürk ve ark., 2021), ölçeğin yapı geçerliliğini test etmek amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Yapılan analizler, ölçeğin orijinal yapısına uygun olarak dört faktörlü bir yapıyı desteklediğini göstermiştir.

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin kapsam geçerliliği için uzman görüşlerine başvurulmuş ve dil geçerliliği için çeviri-geri çeviri süreçleri titizlikle uygulanmıştır. Yapısal geçerliliğin kanıtlanması, ölçeğin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı dört farklı boyutu başarılı bir şekilde ayırt edebildiğini gösterir. Ancak, detaylı ölçüt bağımlı geçerlik (criterion validity) değerleri için orijinal makaleye başvurulması gerekmektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik (reliability) çalışmaları, iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanarak gerçekleştirilmiştir. Adaptasyon çalışmasında, KHÖYÖ’nün genel olarak yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu rapor edilmiştir. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve ölçeğin kararlı sonuçlar verdiğini işaret eder.

Dört alt boyutun her birinin de kabul edilebilir veya iyi düzeyde iç tutarlılık gösterdiği varsayılmaktadır. Bu, alt boyutların bireysel olarak da güvenilir skorlar sağladığı anlamına gelir. Test-tekrar test güvenirliği gibi diğer güvenirlik analizlerinin de yapılması, ölçeğin zaman içindeki kararlılığını pekiştirecektir.

Faktör Analizi

Türkçe uyarlama çalışması, ölçeğin dört faktörlü yapısını doğrulamak için faktör analizi kullanmıştır. Bu analiz, ölçek maddelerinin hangi alt boyutlara yüklendiğini ve bu yüklenmelerin teorik beklentilerle uyumlu olup olmadığını incelemiştir. Yapılan analizler, “Kendini Damgalama,” “Damgalamayla Baş Etme,” “Sağlık Bakım Etkinliği” ve “Tedavi Uyumu” faktörlerinin birbirinden ayrışan ancak ilgili yapılar olduğunu doğrulamıştır.

Faktör analizi sonuçları, orijinal ölçek yapısının Türk kültürüne başarıyla aktarıldığını ve ölçeğin yapısal bütünlüğünün korunduğunu göstermiştir. Bu, ölçeğin kültürel olarak geçerli bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceği anlamına gelir.

Araç

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: Kendini bildirim ölçeği formatındadır. Toplam 21 madde, 5’li Likert tipi derecelendirme ile cevaplanır.

Derecelendirme:

• 1 = Asla
• 2 = Nadiren
• 3 = Ortalama
• 4 = Oldukça sık
• 5 = Her Zaman

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama).

Popülasyon Grubu: Kronik hastalığı olan bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Kronik hastalığı bulunan ve öz yönetim becerileri açısından değerlendirilmesi hedeflenen klinik veya genel popülasyon.

Test Metodolojisi: Bireylerin kendi algılarını ve davranışlarını belirten ifadeleri, 1 (Asla) ile 5 (Her Zaman) arasında değişen bir skalada derecelendirmesi istenir. Ölçek skorları, öz yönetim düzeyinin ve damgalama ile başa çıkma becerilerinin göstergesidir.

Anahtar Kelimeler

Psikometri, Öz Bakım, Kronik Hastalık Yönetimi, Tedaviye Uyum, Stigma, Adaptasyon Çalışması, Ölçek Geliştirme, Sağlık Psikolojisi.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: MÜJDAT YEŞİLDAL

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım: Kullanım izinleri ve telif hakları için sorumlu yazar (Müjdat Yeşildal) ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Bilgi mevcut değildir.

Test Yılı (Adaptasyon): 2021.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: kronik-hastalik-oz-yonetim-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Öztürk, Y. E., Yeşildal, M., Arık, Ö. & Fidan, Y. (2021). Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeğinin Türkçe Geçerlilik Güvenilirliği. Journal of Academic Value Studies, 7(3), 375-381. http://dx.doi.org/10.29228/javs.52376

Araştırma makalesine ResearchGate üzerinden de erişilebilir: researchgate.net

Kronik Hastalık Öz Yönetim Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Kendini Damgalama

1. Hastalığımdan dolayı sosyal ortamlarda utanç duyarım
2. Hastalığımdan dolayı kendimi diğerlerinden farklı hissediyorum
3. Hastalığımdan dolayı başkalarına yük olmaktan endişe duyarım
4. Hastalığımdan dolayı diğerlerine karşı yabancılaşmış hissediyorum
5. Hastalığımdan dolayı başkalarının düşüncelerinden endişe duyuyorum
6. Hastalığımdan bahsetmemek için arkadaş edinmekten kaçınıyorum
7. Hastalığımın belirtileri karşısında şaşırıyorum

Damgalamayla Baş Etme

1. Üzgün hissetmekten kaçınabilirim.
2. Kötü düşünceleri durdurabilir ve kendimi sinirlendirmekten kaçınabilirim.
3. Durumu nasıl iyileştireceğimi planlayabilir ve harekete geçebilirim
4. Neyin değiştirilebileceğini veya değiştirilemeyeceğini kavrayabilirim.
5. Arkadaşlarımdan ve ailemden destek isteyebilirim

Sağlık Bakım Etkinliği

1. Kendi sağlığımı yönetebiliyorum
2. Kendime iyi bakabilirim.
3. Hastalığım hakkında net bilgiye sahibim
4. Tedavi yöntemi hakkında net bilgiye sahibim

Tedavi Uyumu

1. İlacı/tedaviyi unutur veya ihmal ederim.*
2. Meşgul olduğum zaman ilaç almayı veya tedaviyi hatırlamakta zorlanırım*
3. Kontrol için doktorun önerdiği zamanı unutuyor veya görmezden geliyorum*
4. Okulda, işte veya dışarıdayken ilaçları almayı aksatıyorum*
5. İlacı almak/tedavi olmak için başkasının hatırlatmasına ihtiyaç duyuyorum*

* Ters kodlanan madde.