İş Talepleri ve Kaynakları Ölçeği (Job Demands and Resources Scale)

Özet

İş Talepleri ve Kaynakları Ölçeği (İTKÖ), bireyin iş çevresindeki stresörleri ve motivasyonel faktörleri İş Talepleri-Kaynakları Modeli (İTK Modeli) çerçevesinde değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, çalışanların karşılaştığı iş yükü, duygusal zorluklar gibi iş talepleri ile özerklik, sosyal destek ve geri bildirim gibi iş kaynakları arasındaki dengeyi ölçmeyi amaçlar. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, özellikle beden eğitimi öğretmenleri popülasyonunda geçerlik ve güvenirlik çalışmalarının yapılmasıyla Türk kültürüne kazandırılmıştır. Bu adaptasyon, çalışma ortamının psikolojik etkilerini ve mesleki tükenmişlik riskini anlamak için kritik bir araç sunar.

Anahtar Kelimeler

İş talepleri, iş kaynakları, İş Talepleri-Kaynakları Modeli, mesleki tükenmişlik, uyarlama, beden eğitimi öğretmenleri, psikometrik özellikler.

Yazarlar

Orijinal ölçek yazarları (Bakker, Demerouti ve arkadaşları); Türkçe uyarlama yazarları: Murat Engur, Olcay Kiremitçi, Burak Boz.

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, çalışanların iş yaşamındaki zorlukları (talepleri) ve bu zorluklarla başa çıkmalarını sağlayan destekleyici unsurları (kaynakları) sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu ayrım, İş Talepleri-Kaynakları Modeli‘nin temelini oluşturur ve mesleki stresin ve iş tatmininin altında yatan mekanizmaları belirlemeye yardımcı olur.

Engur, Kiremitci ve Boz (2019) tarafından yapılan uyarlama çalışması, özellikle Türk kültüründeki beden eğitimi öğretmenlerinin mesleki bağlamda yaşadıkları spesifik talepleri ve kullanabildikleri kaynakları değerlendirmeyi hedeflemiştir. Bu sayede, öğretmenlerin iyi oluş düzeylerini artırmaya yönelik müdahale programları geliştirilebilir ve örgütsel sağlık iyileştirilebilir.

Yapı (Construct)

İş Talepleri ve Kaynakları Ölçeği, örgütsel psikolojideki en yaygın kabul gören iş stresi modellerinden biri olan İş Talepleri-Kaynakları (JD-R) Modeli üzerine kurulmuştur. Bu model, işyeri özelliklerini iki ana kategoriye ayırır:

• İş Talepleri (Job Demands): Çalışanın fiziksel veya zihinsel çaba göstermesini gerektiren, fizyolojik ve psikolojik maliyetleri beraberinde getiren işin psikososyal, fiziksel veya örgütsel yönleridir. Örnekler arasında yüksek iş yükü, duygusal zorluklar veya zaman baskısı yer alır.

• İş Kaynakları (Job Resources): İşin, hedeflere ulaşmada yardımcı olan, iş taleplerini azaltan ve kişisel gelişim ile öğrenmeyi teşvik eden fiziksel, psikolojik, sosyal veya örgütsel yönleridir. Örnekler arasında özerklik, sosyal destek, geri bildirim ve kariyer fırsatları bulunur.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, adaptasyon çalışmasının temelini oluşturmaktadır. Engur ve arkadaşları (2019), ölçeğin Türk kültüründe beden eğitimi öğretmenleri örnekleminde yapı geçerliğini incelemiştir. Yapılan doğrulayıcı faktör analizi (DFA) sonuçları, ölçeğin orijinal iki faktörlü (talepler ve kaynaklar) yapısının Türk örnekleminde de korunduğunu göstermiştir.

Çalışmada ayrıca, ölçeğin alt boyutlarının ilgili teorik yapılarla (örneğin, iş bağlılığı ve tükenmişlik) beklenen yönlerde ilişki kurup kurmadığını belirlemek amacıyla ölçüt bağlantılı geçerlik kanıtları sunulmuştur. Bu, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıyı gerçekten ölçtüğünü ve teorik çerçeveye uygun olduğunu destekler niteliktedir.

Güvenirlik

Güvenirlik değerlendirmesi, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını ölçer. Uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik katsayıları (Cronbach Alfa değerleri) incelenmiştir. Engur ve arkadaşları (2019) çalışmasında, İş Talepleri ve İş Kaynakları alt boyutları için hesaplanan Cronbach Alfa katsayılarının kabul edilebilir düzeyde olduğu (genellikle .70’in üzerinde) rapor edilmiştir, bu da ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Yüksek güvenirlik katsayıları, elde edilen skorların güvenilir olduğunu ve tekrarlanan ölçümlerde benzer sonuçlar vereceğini işaret eder. Bu durum, özellikle beden eğitimi öğretmenlerinin iş yaşamındaki talepler ve kaynaklar algısının istikrarlı bir şekilde değerlendirilebilmesi açısından önemlidir.

Faktör Analizi

İş Talepleri ve Kaynakları Ölçeği’nin Türk kültürüne uyarlanması sürecinde, ölçeğin orijinal yapısını doğrulamak amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılmıştır. Analizler, ölçeğin İş Talepleri ve İş Kaynakları olmak üzere iki temel boyuttan oluştuğunu doğrulamıştır. Bu iki faktörlü yapı, modelin kuramsal temeli olan JD-R Modeli ile tamamen uyumludur.

DFA sonuçları, modelin veri ile uyum indekslerinin (örneğin, RMSEA, CFI, TLI) kabul edilebilir sınırlar içinde olduğunu ortaya koymuştur. Bu sonuçlar, ölçeğin Türk örnekleminde de sağlam ve geçerli bir yapıya sahip olduğunu ve teorik olarak beklendiği gibi işlediğini göstermektedir.

Enstrüman

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: Kaynak metinde derecelendirme bilgisi yer almamaktadır; ancak orijinal JD-R ölçekleri genellikle Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanır.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), Orijinal (Hollandaca/İngilizce).

Popülasyon Grubu: Çalışanlar, özellikle beden eğitimi öğretmenleri.

Yaş Grubu: Yetişkin çalışan popülasyonu.

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki farklı illerde görev yapan beden eğitimi öğretmenleri örneklemi üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır. Bu uyarlama, özellikle eğitim sektöründeki çalışanlar için tasarlanmıştır.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, işlerine dair talepleri ve mevcut kaynakları belirtilen Likert ölçeği üzerinde derecelendirirler.

Anahtar Kelimeler

İş stresi, psikometri, örgütsel psikoloji, adaptasyon, doğrulayıcı faktör analizi, iyi oluş, mesleki sağlık.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: Olcay Kiremitçi: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2019 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için izinler, sorumlu yazar Olcay Kiremitçi ile iletişime geçilerek netleştirilmelidir.

Orijinal PDF dokümanı aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: is-talepleri-ve-kaynaklari-olcegi-job-demands-and-resources-scale-toad.pdf.

Uyarlama çalışmasının tam metnine ERIC veri tabanı üzerinden ulaşılabilir: files.eric.ed.gov.

Referanslar

Engur, M., Kiremitci, O., & Boz, B. (2019). Job demands and resources scale for physical education teachers: Is it valid in Turkish culture? Cypriot Journal of Educational Sciences, 14(1), 29-41.

Demerouti, E., Bakker, A. B., Nachreiner, F., & Schaufeli, W. B. (2001). The job demands-resources model of burnout. Journal of Applied Psychology, 86(3), 499–512. (Orijinal modelin temel kaynağı).

[quads id=5]

İş Talepleri ve Kaynakları Ölçeği (Job Demands and Resources Scale) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, kaynak metinde doğrudan listelenmemiştir. Maddelerin tam içeriği ve derecelendirme yapısı için, belirtilen referans çalışmaya (Engur, Kiremitci & Boz, 2019) başvurulması gerekmektedir.