İş Stresi Ölçeği

Özet

İş Stresi Ölçeği, İş Stresi düzeylerini ölçmek amacıyla uyarlanmış, 3 alt boyuttan ve 14 maddeden oluşan bir psikometrik araçtır. Ölçek, özellikle stresin temel bileşenleri olan İş Yükü, Beceri Kullanımı ve Sosyal Destek alanlarını incelemektedir. Bu uyarlama çalışması, Türkiye’deki belediye çalışanları bağlamında, ölçeğin yapısal uygunluğunu, Geçerlik ve Güvenirlik özelliklerini değerlendirmek üzere gerçekleştirilmiştir. Ölçek, 4’lü Likert tipi derecelendirme ile yanıtlanmaktadır.

Ölçek, orijinalinde 17 sorudan oluşmasına rağmen, yapılan faktör analizi sonucunda kuramsal yapıya en uygun 14 madde ile son halini almıştır. Çalışma, özellikle yüksek iş yükü ve düşük kontrolün beklendiği belediye temizlik işçileri gibi spesifik meslek gruplarının stres düzeylerinin karşılaştırılmasına odaklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İş Stresi, Mesleki Stres, İş Yükü, Beceri Kullanımı, Sosyal Destek, Uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik, Belediye Çalışanları.

Yazarlar

Demiral, Yücel, Ünal, Bülent, Kılıç, Birgül, Soysal, Ahmet, Bilgin, Ali Cüneyt, Uçku, Rıfat ve Theorell, Töres.

Amaç

Bu çalışmanın temel amacı, uluslararası alanda kullanılan İş Stresi Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasını yaparak, İzmir Konak Belediyesi’nde çalışan erkek işçiler grubunda psikometrik özelliklerini (geçerlik ve güvenilirliğini) detaylı bir şekilde incelemektir. Ölçeğin Türkiye’deki çalışma ortamı koşullarına uygunluğunu saptamak hedeflenmiştir.

Spesifik olarak, ölçeğin yapısal geçerliliğini döngüsel faktör analizi ile test etmek ve farklı görev tanımlarına sahip işçi gruplarının beklenen stres düzeylerindeki farklılıkları ölçerek ölçüt geçerliliğini kanıtlamak amaçlanmıştır.

Yapı

İş Stresi Ölçeği, çalışanların işlerinden kaynaklanan stres düzeylerini değerlendiren çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçek, kuramsal olarak 17 maddeyi barındırsa da, uyarlama çalışması sonrasında 3 ana alt boyut ve 14 madde ile ölçüm yapmaktadır.

• İş Yükü (3 madde): Çalışanın işi tamamlama hızı ve baskısı ile ilgili algısını ölçer.
• Beceri Kullanımı (5 madde): Çalışanın işinde yeni şeyler öğrenme ve yeteneklerini kullanma olasılığını değerlendirir.
• Sosyal Destek (6 madde): Çalışma ortamındaki sakinlik, hoşluk ve iş arkadaşları/yöneticiler tarafından sağlanan desteği ölçer.

Ölçek, bu boyutların birleşimi yoluyla genel İş Stresi seviyesini saptamayı hedefler.

Geçerlik

Ölçeğin yapı Geçerlik analizi, döngüsel faktör analizi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Başlangıçtaki 17 sorudan 14’ü, ölçeğin kuramsal yapısına uygunluk göstererek nihai forma dahil edilmiştir.

Ölçüt Geçerliği iki farklı yöntemle değerlendirilmiştir. İlk olarak, belediye çöp toplama işinde çalışan işçiler (kamyon şoförlüğü, çöp toplayıcılığı, bakım onarım) görev tanımlarına göre karşılaştırılmıştır. Çalışanların görevlerine göre iş stresi düzeylerinin karşılaştırılmasında non-parametrik bir test olan Kruskal-Wallis testleri kullanılmıştır. Bu analizde, çöp toplayıcılarının diğer görevlerde çalışanlara göre daha yüksek iş yükü ve İş Stresi düzeylerine sahip olacağı hipotezi test edilmiştir.

İkinci olarak, belediye çalışanları ile sağlık yöneticileri iş stresi bileşenleri açısından karşılaştırılmıştır. Belediye çalışanlarının yüksek iş yükü ve düşük iş kontrolü nedeniyle daha yüksek stres düzeylerine sahip olmaları öngörülmüştür. Verilerin normal dağılıma uygunluğu histogram ile kontrol edilmiş ve sosyal destek ile iş yükü alt boyutlarının sola yatık (normal dağılmayan) olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle, iki grubun stres düzeylerinin karşılaştırılmasında Mann-Whitney U testi kullanılmıştır. Tüm istatistiksel analizler SPSS 11.0 istatistik paket programı kullanılarak yapılmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin Güvenirlik değerlendirmesi, iç tutarlılık ve test-tekrar test yöntemleri kullanılarak yapılmıştır. İç tutarlılık, her alt bölüm için elde edilen Cronbach’s alfa katsayıları ile belirlenmiştir.

Cronbach’s alfa katsayıları alt boyutlara göre 0,48 (Beceri Kullanımı) ile 0,78 (Karar Serbestliği) arasında değişmektedir. Beceri Kullanımı alt boyutundaki düşük değer dikkat çekse de, genel test-tekrar test sonuçları tatmin edici düzeylerde bulunmuştur.

Test-tekrar test güvenilirliği, ölçeğin kararlılığını değerlendirmek amacıyla üç hafta arayla tekrarlanan uygulamalarla ölçülmüştür. Tekrarlayan ölçümlerde varyans analizi (ANOVA) kullanılarak bireyler arası ortalamaların kareleri (BMS) ve standart hataların kareleri (EMS) elde edilmiştir. Bu değerler kullanılarak grup içi korelasyon katsayıları (ICC) hesaplanmış (BMS-EMS/BMS formülü) ve tatmin edici düzeyde kararlılık saptanmıştır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal uygunluğunu belirlemek amacıyla döngüsel faktör analizi (Cyclic Factor Analysis) kullanılmıştır. Analiz, teorik yapının incelenen popülasyonda ne ölçüde temsil edildiğini göstermiştir.

Başlangıçta 17 maddeden oluşan anketin, döngüsel faktör analizi sonucunda 3 alt boyuta ayrılan ve kuramsal yapıya daha iyi uyum sağlayan 14 madde ile kullanılmasına karar verilmiştir. Bu alt boyutlar, literatürde yaygın olarak kabul gören İş Yükü, Beceri Kullanımı ve Sosyal Destek bileşenlerini temsil etmektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz bildirim raporu, Anket.

Maddeler: 14 madde (Başlangıçta 17 madde).

Alt Boyutlar: 3 alt boyut (İş Yükü, Beceri Kullanımı, Sosyal Destek).

Derecelendirme: 4’lü Likert (1= tamamen katılmıyorum – 4=tamamen katılıyorum)

Kullanılabilir Dil: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Yetişkin çalışanlar.

Yaş Grubu: Çalışma çağındaki yetişkinler.

Popülasyon Detayları: İzmir Konak Belediyesi’nde çalışan erkek işçiler örnekleminde geçerlik ve güvenilirliği incelenmiştir.

Test Metodolojisi: İstatistiksel analizlerde SPSS 11.0 kullanılmıştır. Mann-Whitney U testi, Kruskal-Wallis testleri ve varyans analizi yöntemleri kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İç Tutarlılık, Cronbach’s alfa, Test-Tekrar Test, Faktör Analizi, Mann-Whitney U, Kruskal-Wallis, Güvenirlik, İş Sağlığı.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Yücel DEMİRAL

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Bu uyarlama çalışması 2007 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve izinleri hakkında detaylı bilgi almak için sorumlu yazar Yücel Demiral ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: is-stresi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Demiral, Y., Ünal, B., Kılıç, B., Soysal, A., Bilgin, A. C., Uçku, R. ve Theorell, T. (2007). İş Stresi Ölçeğinin İzmir Konak Belediyesi’nde çalışan erkek işçilerde geçerlik ve güvenilirliğinin incelenmesi. Toplum Hekimliği Bülteni, 26(1), 11-18.

Makalenin orijinal bağlantısı: thb.hacettepe.edu.tr

İş Stresi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

Ölçek, 3 alt boyut ve 14 maddeden oluşmaktadır:

• İş Yükü (3m): İşinizde çok hızlı çalışmak zorunda mısınız? (hızlı çalışma)
• Beceri Kullanımı (5m): İşinizde yeni şeyleri öğrenme olasılığı var mıdır? (öğrenme)
• Sosyal Destek (6m): Çalıştığım yerde sakin ve hoş bir ortam var (hoş ortam)