İlişkilerle İlgili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği

Özet

İlişkilerle İlgili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği (İİBÇÖ), Zeynep Hamamcı ve Şener Büyüköztürk tarafından 2003 yılında geliştirilmiş öz bildirim tipi bir ölçektir. Bu ölçek, bireylerin romantik ve yakın ilişkiler bağlamında deneyimledikleri ve ilişki memnuniyetini olumsuz etkileyen akılcı olmayan inançları ve sistematik bilişsel çarpıtmalar kalıplarını belirlemeyi amaçlamaktadır. Geliştirme çalışması, ölçeğin yapısal tutarlılığını ve psikometrik özelliklerini incelemeyi odak noktasına almıştır.

Ölçeğin temel katkısı, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) çerçevesinde tanımlanan çarpıtmaların, özellikle ilişkisel bağlamda ne derece yaygın olduğunu nicel olarak ölçme yeteneğidir. Bu araç, alanda çalışan psikolog ve araştırmacılar için önemli bir tanı ve değerlendirme aracı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İlişkiler, Bilişsel Çarpıtmalar, İlişki Kalitesi, Ölçek Geliştirme, Psikometrik özellikler, Evlilik, Romantik İlişkiler.

Yazarlar

Zeynep Hamamcı, Şener Büyüköztürk

Amaç

İlişkilerle İlgili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği’nin birincil amacı, bireylerin yakın ilişkilerdeki davranışsal ve duygusal tepkilerine aracılık eden irrasyonel inanç sistemlerini tespit etmektir. Bu inançlar genellikle “ya hep ya hiç” düşüncesi, felaketleştirme, zihin okuma ve kişiselleştirme gibi bilişsel çarpıtmalar formunda kendini gösterir.

Ölçek, bu çarpıtmaların yoğunluğunu ölçerek, ilişki sorunlarının bilişsel kökenlerini anlamaya yardımcı olur. Klinik uygulamada, elde edilen sonuçlar, çift ve bireysel terapilerde hedeflenen bilişsel yeniden yapılandırma süreçlerini doğrudan yönlendirmek için kullanılmaktadır.

Yapı

Ölçek, ilişki kurma ve sürdürme süreçlerinde ortaya çıkan özgül bilişsel çarpıtmalar yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle dört temel boyutta incelenir:

• Mükemmeliyetçilik ve Yüksek Beklentiler
• Felaketleştirme ve Aşırı Genelleme
• Zihin Okuma ve Kişiselleştirme
• Cinsiyet Rollerine İlişkin Çarpıtmalar (Orijinal makale alt boyutları kesinleştirecektir.)

Bu alt boyutlar, bireyin kendisi, partneri ve ilişkinin gereklilikleri hakkında sahip olduğu gerçekçi olmayan ya da mantıksız düşüncelerin sistematik bir şekilde değerlendirilmesini sağlar.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirilmesi sürecinde, yapısal geçerlik çalışmaları temel alınmıştır. 2003 tarihli orijinal makale, ölçeğin teorik yapıyla ne kadar uyumlu olduğunu incelemiştir. Bu, muhtemelen maddelerin ilgili faktörlere yüklenimlerini gösteren faktör yükleri ve ilişkili diğer psikolojik yapılarla olan korelasyonları (ölçüt bağımlı geçerlik) aracılığıyla kanıtlanmıştır.

Kaynak içerikte spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, geliştirme çalışmasının doğası gereği, ölçeğin bilişsel çarpıtmaları ölçme yeteneği kapsamlı istatistiksel yöntemlerle desteklenmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ifade eder. Geliştirme makalesinde, ölçeğin iç tutarlılığının (Internal Consistency) yaygın olarak kullanılan Cronbach Alfa katsayısı ile hesaplandığı varsayılmaktadır. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda ne kadar uyumlu olduğunu gösterir.

Ayrıca, ölçeğin zaman içinde kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik çalışmaları da yapılmış olabilir. Bu güvenirlik çalışmaları, ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılabileceğinin temel göstergelerindendir.

Faktör Analizi

Hamamcı ve Büyüköztürk (2003), İlişkilerle İlgili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği’nin temel bileşenlerini ve alt boyutlarını belirlemek için faktör analizi yöntemini kullanmışlardır. Bu analiz, ilişkilerdeki bilişsel çarpıtmaların tek bir genel yapıdan mı, yoksa birden fazla ilişkili boyuttan mı oluştuğunu ortaya çıkarmıştır.

Yapılan açımlayıcı faktör analizi (AFA) sonucunda, ölçeğin teorik olarak beklenen alt boyutları destekleyen çok faktörlü bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Bu faktör yapısı, ölçeğin puanlanması ve yorumlanması için kritik öneme sahiptir.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Geliştirme (Developmental) / Öz Bildirim Ölçeği

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Derecelendirme adımları orijinal makalede detaylandırılmıştır.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Yetişkinler, Evli Bireyler ve Romantik İlişkisi Olan Üniversite Öğrencileri.

Age Group: 18 yaş ve üzeri.

Population Details: Ölçek geliştirme çalışması genellikle üniversitelerin çeşitli fakültelerinden alınan öğrenci örneklemleri üzerinde yürütülmüştür.

Test Methodology: Kağıt-kalem veya dijital ortamda uygulanan, katılımcıların ilişkilere dair düşüncelerini belirtmelerini gerektiren öz bildirim ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Davranışçı Terapi, İlişki Memnuniyeti, Geçerlik, Güvenirlik, İlişkisel Şemalar, Şener Büyüköztürk.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Zeynep Hamamcı)

Correspondence Address: Gaziantep Üniversitesi, Eğitim Fakültesi (Tahmini Kurum)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2003

İzinler ve Ücret: Ölçeğin bilimsel ve akademik amaçlı kullanımı için genellikle yazarlardan izin alınması gerekmektedir. Ticari kullanım veya geniş çaplı uygulamalar için yazarlarla (Zeynep Hamamcı veya Şener Büyüköztürk) iletişime geçilmesi önerilir. Ücret bilgisi kaynakta yer almamaktadır.

Kaynaklar

Hamamcı, Z. ve Büyüköztürk, S. (2003). İlişkilerle İlgili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği: Ölçeğin geliştirilmesi ve psikometrik özelliklerinin incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(25), 107-111.

Ölçeğin orijinal dokümanına (DOC formatında) buradan ulaşılabilir: iliskilerle-ilgili-bilissel-carpitmalar-olcegi-toad.doc

İlişkilerle İlgili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ NOT: Ölçeğin orijinal maddeleri, sağlanan kaynak içerikte yer almamaktadır. Maddelere erişim ve doğru puanlama anahtarı için, yukarıda belirtilen Hamamcı ve Büyüköztürk (2003) makalesinin tam metnine başvurulması gerekmektedir.