Bilişsel Hatalar Ölçeği

Özet

Bilişsel Hatalar Ölçeği (BHÖ), bireylerin düşünce süreçlerinde sıkça karşılaşılan ve psikolojik sıkıntılarla ilişkilendirilen sistematik bilişsel çarpıtmaların düzeyini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir uyarlama çalışmasıdır. Nilüfer Alçalar ve Gülay Bahadır tarafından 2007 yılında Türk örnekleminde geçerlik ve güvenirlik çalışması tamamlanmıştır. Ölçek, toplam 24 maddeden ve dört alt boyuttan oluşmaktadır. Yapılan psikometrik analizler, ölçeğin iç tutarlılığının yüksek olduğunu (Cronbach alpha = 0.86) ve faktör yapısının Türk kültürüne uygun olduğunu göstermiştir. BHÖ, özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) bağlamında, bireylerin işlevsiz düşünce kalıplarını belirlemede önemli bir araç olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Hatalar, Bilişsel Çarpıtmalar, Faktör Analizi, Uyarlama, Güvenirlik, Katastrofize Etme, Aşırı Genelleme, Likert Ölçeği.

Yazarlar

Nilüfer Alçalar, Gülay Bahadır

Amaç

Bilişsel Hatalar Ölçeği’nin temel amacı, bilişsel çarpıtmaların (veya hataların) Türk kültüründeki yaygınlığını ve şiddetini psikometrik olarak geçerli ve güvenilir bir şekilde belirlemektir. Bu ölçek, Aaron Beck’in bilişsel modelinden yola çıkarak, depresyon, anksiyete ve diğer psikopatolojilerle yakından ilişkili olan işlevsiz düşünce biçimlerini ölçmeyi hedefler.

Uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin psikometrik özelliklerini Türk popülasyonunda test etmek ve elde edilen faktör yapısının teorik beklentilerle uyumlu olup olmadığını ortaya koymak için yapılmıştır. Ölçek, klinik değerlendirme süreçlerinde ve araştırma çalışmalarında bilişsel yeniden yapılandırma ihtiyacını saptamak için kritik bilgiler sunmaktadır.

Yapı

Bilişsel Hatalar Ölçeği (BHÖ), temel olarak bireylerin olayları ve deneyimleri hatalı veya mantık dışı yollarla yorumlama eğilimlerini, yani bilişsel çarpıtmaları ölçer. Bu çarpıtmalar, genellikle olumsuz duygusal sonuçlara yol açan otomatik düşüncelerin temelini oluşturur. Ölçek, uyarlama çalışmasında dört farklı alt boyut altında toplanmıştır, bu boyutlar bilişsel çarpıtmaların spesifik türlerini temsil etmektedir.

Ölçeğin ölçtüğü dört temel bilişsel hata alt boyutu ve madde sayıları şunlardır:

• Katastrofize Etme (9 madde): Küçük bir olumsuz olayın sonuçlarını aşırı derecede büyütme ve felaket senaryoları çizme eğilimi.
• Aşırı Genelleme (8 madde): Tek bir olumsuz olayı, tüm yaşam deneyimlerine veya gelecekteki durumlara genelleme eğilimi.
• Kişiselleştirme (5 madde): Olumsuz dış olayların sorumluluğunu, yeterli kanıt olmamasına rağmen, kişinin kendisine yüklemesi.
• Seçici Soyutlama (2 madde): Bir durumun veya deneyimin bütününü görmezden gelerek, yalnızca olumsuz bir detaya odaklanma ve bu detaya dayanarak tüm durumu değerlendirme.

Geçerlik

BHÖ’nün geçerlik çalışmaları, ölçekten elde edilen verilerin yapısal uygunluğunu ve amaca hizmet etme derecesini değerlendirmiştir. Yapılan analizlerde, faktör analizi için veri setinin uygunluğunu belirlemek amacıyla Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) oranı ve Bartlett katsayısı incelenmiştir.

Elde edilen sonuçlara göre, Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) oranının 0.88 olduğu saptanmıştır. Bu değer, örneklemin faktör analizi için mükemmel düzeyde yeterli olduğunu göstermektedir. Ayrıca, Bartlett katsayısı istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p < 0.05), bu da maddeler arasındaki korelasyon matrisinin birim matristen anlamlı ölçüde farklı olduğunu ve faktör analizi yapılmasının uygun olduğunu doğrulamaktadır.

Güvenirlik

Bilişsel Hatalar Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenirliği, maddelerin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösteren Cronbach Alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir.

Yapılan güvenirlik çalışması sonucunda, ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı 0.86 olarak bulunmuştur. Bu değer, psikometrik standartlara göre yüksek bir iç tutarlılığa işaret etmekte olup, Bilişsel Hatalar Ölçeği’nin Türk popülasyonunda güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

BHÖ’nün yapı geçerliğini belirlemek amacıyla yapılan açımlayıcı faktör analizi, ölçeğin dört faktörlü bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur. Bu dört faktörlü yapı, toplam varyansın % 41.94’ünü açıklamaktadır. Bu oran, sosyal bilimler alanındaki psikometrik araçlar için kabul edilebilir bir düzeydedir.

Dört faktörlü yapı, teorik olarak beklenen bilişsel çarpıtma alt boyutlarını temsil etmektedir: Katastrofize Etme, Aşırı Genelleme, Kişiselleştirme ve Seçici Soyutlama. Faktör yüklerinin ve madde dağılımlarının bu dört temel alt boyuta uygunluğu, ölçeğin yapı geçerliğini destekleyen önemli bir bulgudur.

Araç

Test Türü: Uyarlama Ölçeği (Orijinali İngilizce olan bir ölçeğin Türkçeye adaptasyonu ve psikometrik çalışması).

Format: Kendi bildirimine dayalı (Self-Report) psikolojik ölçüm aracı.

Dil Mevcut: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, üniversite öğrencileri ve genel popülasyon (Uyarlama çalışması genellikle üniversite öğrencileri üzerinde yürütülmüştür).

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, bilişsel hataların yaygın olduğu düşünülen klinik ve non-klinik popülasyonlarda kullanılmaya uygundur.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme ölçeği kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Çarpıtma, Psikometri, Yapı Geçerliği, KMO, KMO, Cronbach Alpha, Katastrofize Etme, Seçici Soyutlama.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Bağlantı E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Sağlanmamıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal uyarlama ve psikometrik çalışması 2007 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve izinleri hakkında detaylı bilgi almak için sorumlu yazar Nilüfer Alçalar ile [email protected] adresi üzerinden iletişime geçilebilir.

Ölçeğin yayımlandığı makaleye aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: turkpsikolojiyazilari.com

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: bilissel-hatalar-olcegi-toad.pdf

Kaynakça

• Alçalar, N. ve Bahadır, G. (2007). Bilişsel Hatalar Ölçeği (BHÖ) geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikoloji Yazıları Dergisi, 10(19), 77-89.

Bilişsel Hatalar Ölçeği Maddeleri

Bilişsel Hatalar Ölçeği 4 alt boyut ve 24 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme, 5’li Likert tipi bir ölçek kullanılarak yapılmaktadır (0= “benim düşüncelerimin hemen hemen aynısı”, 4= “benim düşüncelerimle hiç benzemiyor”).

Alt boyutlar ve madde sayıları:

• Katastrofize Etme (9m)
• Aşırı Genelleme (8m)
• Kişiselleştirme (5m)
• Seçici Soyutlama (2m)