EuroQol-Sağlık Anketi

Özet

EuroQol-Sağlık Anketi, uluslararası alanda kabul görmüş ve yaygın olarak kullanılan, sağlığa ilişkin yaşam kalitesini (SİYAK) ölçen standartlaştırılmış bir araç olan EuroQol-5 Boyutlu (EQ-5D) anketinin Türkçe uyarlamasıdır. Bu anket, bireylerin kendi sağlık durumlarını beş temel boyutta tanımlamalarını ve genel sağlık algılarını görsel analog ölçek (VAS) aracılığıyla değerlendirmelerini sağlar. Ölçeğin temel amacı, klinik araştırmalarda, sağlık ekonomisi değerlendirmelerinde ve maliyet-etkililik analizlerinde kullanılmak üzere sağlık durumlarına nicel bir değer (utilite) atamaktır. Türkiye’deki uyarlama çalışması, 2002 yılında Dr. N. Kaya tarafından Romatoid Artrit tanısı almış bireylerin sağlığa ilişkin yaşam kalitelerini incelemek amacıyla gerçekleştirilen doktora tezi kapsamında yapılmıştır. Bu uyarlama, ölçeğin Türk popülasyonunda geçerlik ve güvenirlik çalışmalarının temelini oluşturmaktadır.

EQ-5D, sağlık hizmetlerinin sonuçlarını ölçmek için basit, uygulanabilir ve karşılaştırılabilir bir yöntem sunar. Beş boyutlu tanımlayıcı sistem ve görsel analog ölçekten oluşan yapısı sayesinde, hem sağlık durumunun tanımını hem de bireysel değerlemesini aynı anda yakalayabilmektedir. Bu, özellikle kronik hastalıkların yönetiminde ve tedavi müdahalelerinin yaşam kalitesi üzerindeki etkilerinin belirlenmesinde kritik bir öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

EuroQol-5D, EQ-5D, Sağlıkla İlişkili Yaşam Kalitesi (SİYAK), Romatoid Artrit, Sağlık Ekonomisi, Utilite Ölçümü, Uyarlama, Türkiye.

Yazarlar

Orijinal Geliştiriciler: The EuroQol Group (EuroQol Çalışma Grubu).
Türkçe Uyarlamayı Gerçekleştiren: Kaya, N. (2002).

Amaç

EuroQol-Sağlık Anketi’nin (EQ-5D) birincil amacı, bireylerin genel sağlık durumunu standardize edilmiş beş boyutta hızlı ve güvenilir bir şekilde kaydetmek ve bu sağlık durumlarını tek bir utilite skoruna dönüştürmektir. Bu skor, sağlık hizmeti müdahalelerinin faydasını ölçmek için kullanılan Yaşam Yılı Kalite Ayarlaması (QALY) hesaplamalarında temel girdi olarak işlev görür.

Ölçek, farklı hastalıklar, tedaviler ve popülasyonlar arasında sağlık durumlarının karşılaştırılmasını mümkün kılar. Kaya (2002) tarafından yapılan Türk uyarlamasının özel amacı ise, Romatoid Artritli bireylerin yaşadığı sağlık kısıtlılıklarını ve yaşam kalitesi düzeylerini Türk kültürüne özgü bir bağlamda ölçmek ve hastalığın bireyler üzerindeki sosyoekonomik yükünü değerlendirmeye yardımcı olmaktır.

Yapı

EuroQol-Sağlık Anketi, iki ana bileşenden oluşur: Tanımlayıcı Sistem ve Görsel Analog Ölçek (VAS).

Tanımlayıcı Sistem (Descriptive System): Bu kısım, bireyin sağlık durumunu beş temel boyut üzerinden değerlendirir. Her bir boyut için üç farklı ciddiyet seviyesi tanımlanır (sorun yok, orta düzeyde sorun var, aşırı düzeyde sorun var). Bu beş boyut şunlardır:

• Hareketlilik (Mobility): Yürüme ve hareket etme yeteneği.
• Öz Bakım (Self-Care): Yıkanma ve giyinme gibi kişisel ihtiyaçları karşılama yeteneği.
• Olağan Aktiviteler (Usual Activities): İş, ev işi, ders çalışma, aile veya boş zaman aktiviteleri gibi günlük faaliyetleri gerçekleştirme yeteneği.
• Ağrı/Rahatsızlık (Pain/Discomfort): Ağrı veya rahatsızlık hissetme düzeyi.
• Anksiyete/Depresyon (Anxiety/Depression): Kaygılı, üzgün veya depresif hissetme düzeyi.

Bu sistem, 3^5 = 243 farklı sağlık durumunun tanımlanmasına olanak tanır.

Görsel Analog Ölçek (VAS – Visual Analogue Scale): İkinci bileşen, bireyin kendi sağlık durumunu 0’dan (mümkün olan en kötü sağlık durumu) 100’e (mümkün olan en iyi sağlık durumu) kadar derecelendirdiği bir termometre ölçeğidir. Bu, bireyin subjektif genel sağlık algısını yakalamaya yardımcı olur.

Geçerlik

EuroQol-Sağlık Anketi’nin (EQ-5D) uluslararası geçerliği, dünya çapında binlerce çalışma ile desteklenmektedir. Ancak, Kaya (2002) tarafından gerçekleştirilen Türk uyarlamasına ait spesifik geçerlik verileri (içerik, ölçüt ve yapı geçerliği) kaynak metinde detaylandırılmamıştır. Doktora tezinin içeriği incelendiğinde, tezin Romatoid Artritli bireylerde EQ-5D’nin kullanımının uygunluğunu ve diğer klinik ölçütlerle olan ilişkisini (ölçüt geçerliği) incelediği varsayılmaktadır.

Genel olarak EQ-5D için geçerlik çalışmaları, ölçeğin bilinen sağlık durumlarına duyarlılığını (diskriminatif geçerlik) ve diğer yaşam kalitesi ölçümleriyle beklenen yönde güçlü korelasyonlar gösterdiğini (yakınsak geçerlik) ortaya koymuştur. Türk popülasyonunda ölçeğin kültürel ve dilsel uygunluğunun sağlanması amacıyla yapılan uyarlama süreci, içerik geçerliğini destekleyen önemli bir adımdır.

Güvenirlik

Kaynak metinde EuroQol-Sağlık Anketi’nin Türkçe uyarlamasına ait spesifik güvenirlik katsayıları belirtilmemiştir. Bir ölçeğin güvenirlik (tutarlılık) çalışmaları genellikle test-tekrar test güvenilirliği (zaman içinde kararlılık) ve iç tutarlılık (Cronbach Alfa) analizlerini içerir.

Uluslararası literatürde EQ-5D, genellikle yüksek test-tekrar test güvenilirliği sergilemektedir; bu da bireylerin sağlık durumlarının değişmediği varsayıldığında, ölçeğin tutarlı sonuçlar ürettiğini gösterir. Kaya’nın (2002) tez çalışmasında, özellikle Romatoid Artrit hastalarının sağlık durumlarındaki kısa dönemli değişimleri yakalama yeteneği açısından güvenirlik analizlerinin yapıldığı düşünülmektedir.

Faktör Analizi

EuroQol-Sağlık Anketi, teorik olarak beş bağımsız boyutu ölçmek üzere tasarlanmıştır, bu da her boyutun tek bir faktör olarak ele alınabileceği anlamına gelir. Ancak, ölçekteki boyutlar arasında, özellikle ağrı/rahatsızlık ile hareketlilik ve olağan aktiviteler arasında yüksek korelasyonlar gözlemlenebilmektedir.

Literatürdeki bazı çalışmalar, EQ-5D’nin tek bir genel sağlık faktörü veya iki ana faktör (fiziksel ve psikososyal) altında toplandığını öne sürse de, ölçeğin utilite skorlarının hesaplanması için genellikle beş boyutlu yapısı korunur. Kaya (2002) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, tezin yapısı gereği, Türk popülasyonunda bu beş boyutlu yapının faktör analizi veya temel bileşenler analizi yoluyla doğrulanıp doğrulanmadığı, tezin detaylı incelenmesiyle ortaya çıkacaktır.

Araç

Test Türü: Sağlığa İlişkin Yaşam Kalitesi (SİYAK) ölçümü, Jenerik Sağlık Durumu Ölçeği, Uyarlama.

Format: Kendi kendine doldurulan anket (Self-report) ve Görsel Analog Ölçek (VAS).

Mevcut Diller: Orijinali İngilizce olup, dünya genelinde 200’den fazla dilde ve lehçede mevcuttur. Bu giriş için ilgili dil Türkçe‘dir.

Popülasyon Grubu: Genel popülasyon ve çeşitli klinik hasta grupları (Kaya, 2002 çalışmasında Romatoid Artrit hastaları).

Yaş Grubu: Yetişkinler (EQ-5D-3L veya EQ-5D-5L versiyonları 12 yaş ve üzeri için uygundur. Kaya’nın çalışması yetişkin popülasyonu kapsamıştır).

Popülasyon Detayları: Kaya’nın doktora tezi, İstanbul’da bulunan bir üniversite hastanesinde takip edilen Romatoid Artritli bireyleri kapsamıştır. Bu grup, kronik bir inflamatuar hastalığın yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini incelemek için ideal bir klinik popülasyonu temsil etmektedir.

Test Metodolojisi: Beş boyutlu tanımlayıcı sistemde her boyutta bir seviye seçilir ve bu durum bir kodla (örneğin, 11213) temsil edilir. Ardından, 0-100 arasında Görsel Analog Ölçek puanı belirlenir. Tanımlayıcı sistemden elde edilen skor, ülkeye özgü utilite ağırlık setleri kullanılarak tek bir utilite skoruna dönüştürülür.

Anahtar Kelimeler

EuroQol, SİYAK, Yaşam Kalitesi, Sağlık Ekonomisi, Tedavi Etkililiği, Utilite Skoru, Kronik Hastalık.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Bağlılık E-posta Adresleri: Belirtilmemiştir.

Yazışma Adresi: Kaya’nın (2002) çalışması İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nde tamamlanmıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

EuroQol-Sağlık Anketi (EQ-5D), EuroQol Group tarafından yönetilmektedir. Ölçeğin ticari veya akademik amaçlarla kullanımı, genellikle EuroQol Group’tan lisans alınmasını gerektirir ve bu lisanslama kullanıcının amacına bağlı olarak ücrete tabi olabilir.

Orijinal Test Yılı (EQ-5D-3L): 1990’ların başı.

Türkçe Uyarlama Yılı: 2002 (Kaya’nın doktora tezi kapsamında).

Kaynaklar

Kaya, N. (2002). Romatoid artritli bireylerde sağlığa ilişkin yaşam kalitesi (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Bu teze ait erişim linki: tez.yok.gov.tr

The EuroQol Group. (1990). EuroQol—a new facility for the measurement of health-related quality of life. Health Policy, 16(3), 199–208.

EuroQol-Sağlık Anketi Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Ancak, EuroQol-Sağlık Anketi (EQ-5D) genellikle aşağıdaki beş boyuttaki 3 seviyeli ifadeleri içerir:

• Hareketlilik:
  1. Yürümede sorunum yok.
  2. Yürürken orta düzeyde sorun yaşıyorum.
  3. Yatağa bağımlıyım / Yürüyemiyorum.
• Öz Bakım:
  1. Kendime bakmada (yıkanma, giyinme) sorunum yok.
  2. Kendime bakmada orta düzeyde sorun yaşıyorum.
  3. Kendime bakamıyorum.
• Olağan Aktiviteler:
  1. Olağan aktivitelerimi yapmada sorunum yok.
  2. Olağan aktivitelerimi yapmada orta düzeyde sorun yaşıyorum.
  3. Olağan aktivitelerimi yapamıyorum.
• Ağrı/Rahatsızlık:
  1. Ağrı veya rahatsızlık hissetmiyorum.
  2. Orta düzeyde ağrı veya rahatsızlık hissediyorum.
  3. Çok şiddetli ağrı veya rahatsızlık hissediyorum.
• Anksiyete/Depresyon:
  1. Endişeli veya depresif değilim.
  2. Orta düzeyde endişeli veya depresifim.
  3. Çok endişeli veya depresifim.

Bu beş boyutun yanı sıra, bireyin genel sağlık durumunu 0’dan 100’e kadar değerlendirdiği Görsel Analog Ölçek (VAS) kısmı da anketin ayrılmaz bir parçasıdır.