Eş-Bağımlılık Belirleme Ölçeği (EşBBÖ)

Özet

Eş-Bağımlılık Belirleme Ölçeği (EşBBÖ), İngilizce orijinali olan Codependency Assessment Tool (CoDAT) ölçeğinin Türkçe uyarlamasıdır. Bu ölçek, bireylerdeki eş-bağımlılık düzeylerini ve bu yapıyı oluşturan temel boyutları bilimsel olarak değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, 25 maddeden oluşmakta ve beş farklı faktör altında toplanarak eş-bağımlılığın çok boyutlu yapısını incelemektedir. Ölçeğin psikometrik özellikleri, Türk örnekleminde yapılan çalışmalarla incelenmiş ve yeterli düzeyde geçerlik ve güvenirlik katsayılarına sahip olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Eş-bağımlılık, Likert Tipi, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Cronbach Alfa, Yapı Geçerliği, EşBBÖ.

Yazarlar

Gülsüm Ançel, Esin Kabakçı

Amaç

Eş-Bağımlılık Belirleme Ölçeği (EşBBÖ), bireylerin ilişkilerinde sergiledikleri aşırı fedakarlık, kontrol etme ihtiyacı ve başkalarının sorunlarına odaklanma gibi eş-bağımlılık davranışlarını ve eğilimlerini standardize edilmiş bir yöntemle ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, klinik ve araştırma ortamlarında eş-bağımlılık düzeyinin belirlenmesi ve müdahale programlarının etkinliğinin değerlendirilmesi için önemli bir araç sağlamaktadır.

Ölçeğin temel amacı, eş-bağımlılık kavramının farklı boyutlarını ayrıştırarak, bu karmaşık yapının hangi alt bileşenlerinin bireyde daha baskın olduğunu ortaya koymaktır. Bu sayede hem teorik çalışmalara katkı sunulmakta hem de klinisyenlere özelleştirilmiş tedavi planları oluşturma imkanı tanınmaktadır.

Yapı

EşBBÖ, ölçtüğü psikolojik yapı itibarıyla eş-bağımlılık kavramını temel almaktadır. Eş-bağımlılık, genellikle bir kişinin başka bir kişinin (çoğunlukla bağımlılık sorunu olan veya kronik hastalığı bulunan bir yakının) ihtiyaçlarına aşırı odaklanması sonucunda kendi ihtiyaçlarını ve benlik duygusunu ihmal etmesiyle karakterize edilen sağlıksız bir ilişki örüntüsüdür.

Ölçek, bu yapıyı beş ana faktör (alt bileşen) aracılığıyla değerlendirmektedir. Bu faktörler, eş-bağımlılığın farklı tezahürlerini yansıtır:

• Self-worth (Öz Değer): Bireyin benlik saygısının dışsal onaylara bağlı olması.
• Family of origin issues (Aile Kökenli Sorunlar): Çocukluk ve aile dinamiklerinden kaynaklanan çözülmemiş meseleler.
• Medical problems (Tıbbi Sorunlar): Eş-bağımlılığın fiziksel veya somatik belirtileri.
• Hiding self (Kendini Gizleme): Gerçek duyguları ve ihtiyaçları saklama eğilimi.
• Other focus/Self-neglect (Başkalarına Odaklanma/Kendini İhmal Etme): Sürekli olarak başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyma durumu.

Geçerlik

Eş-Bağımlılık Belirleme Ölçeği’nin Türkçe formunun yapı geçerliği, faktör analizi yöntemleri kullanılarak kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Yapılan analizler, ölçeğin teorik yapıyla uyumlu olduğunu göstermiştir.

Yapı geçerliği testinde, Temel Bileşenler Yöntemi (Principal Component Analysis) ve Varimax Döndürme Yöntemi uygulanmıştır. Bu analizlerin sonucunda, orijinal ölçeğin yapısına benzer şekilde, ölçeğin 25 maddeden ve beş farklı faktörden oluştuğu tespit edilmiştir. Bu bulgular, EşBBÖ’nün Türk kültüründe eş-bağımlılık yapısını geçerli bir şekilde ölçtüğünü desteklemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık katsayıları (Internal Consistency Coefficients) hesaplanarak gerçekleştirilmiştir. Genel ölçek ve alt bileşenler için elde edilen Cronbach alfa katsayıları, ölçeğin yeterli düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir.

Genel Bağımlılık Değerlendirme Ölçeği’nin toplam güvenirlik katsayısı Cronbach alfa α=.75 olarak bulunmuştur. Alt bileşenler için elde edilen katsayılar ise şöyledir:

• Self-worth bileşeni için: α=.78
• Family of origin issues bileşeni için: α=.74
• Medical problems bileşeni için: α=.70
• Hiding self bileşeni için: α=.63
• Other focus/Self-neglect bileşeni için: α=.62

Alt faktörlerden bazılarının (özellikle Hiding self ve Other focus/Self-neglect) alfa katsayıları nispeten düşük olsa da, genel ölçek katsayısının kabul edilebilir sınırların üzerinde olması nedeniyle ölçeğin psikometrik açıdan kullanıma uygun olduğu sonucuna varılmıştır.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen analizlerde, Temel Bileşenler Analizi (TBA) kullanılarak veri seti optimize edilmiş ve ardından maddelerin faktörler üzerindeki yüklerini netleştirmek için Varimax Döndürme Yöntemi uygulanmıştır.

Yapılan bu analizler sonucunda, 25 maddeden oluşan ölçeğin yapısal olarak beş temel faktör altında toplandığı belirlenmiştir. Bu beş faktörlü yapı, eş-bağımlılığın teorik modelini desteklemekte ve her bir faktörün bağımsız bir alt boyutu temsil ettiğini göstermektedir. Bu faktörler, ölçeğin çok boyutlu doğasını ortaya koyarak klinik uygulamalarda detaylı profil çıkarma imkanı sunmaktadır.

Araç

Test Type: Uyarlama Ölçeği (Codependency Assessment Tool – CoDAT)

Format: 25 maddelik, 5 faktörlü kendini değerlendirme envanteri.

Language Available: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Population Group: Yetişkinler

Age Group: Belirtilmemiş (Genellikle yetişkin örneklem)

Population Details: Türk kültürüne uyarlanmıştır.

Test Methodology: 5’li Likert Tipi Derecelendirme. Seçenekler şunlardır: 1-Hiçbir Zaman, 2-Nadiren, 3-Bazen, 4-Sıklıkla, 5-Çoğu Zaman.

Anahtar Kelimeler

Codependency Assessment Tool, CoDAT, Psikolojik Ölçme, Temel Bileşenler Analizi, Varimax Döndürme, Öz Değer.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar Gülsüm Ançel için)

Correspondence Address: Bilinmiyor

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2009 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve izinleri konusunda, sorumlu yazar Gülsüm Ançel ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-posta adresi yukarıda belirtilmiştir. Ölçeğin ticari kullanım ücretleri hakkında net bir bilgi bulunmamaktadır.

Ölçeğin orijinal makalesi ve ilgili PDF dosyasına aşağıdaki bağlantılardan erişim sağlanabilir.

Orijinal makale bağlantısı: 02107eiz1-y-https-ac-els–cdn-com.proxy2.marmara-elibrary.com

Ölçeğin PDF dosyası buradan indirilebilir: codependency-assessment-tool-codat-toad.pdf

Kaynaklar

Ançel, G., & Kabakçi, E. (2009). Psychometric properties of the Turkish form of Codependency Assessment Tool. Archives of psychiatric nursing, 23(6), 441-453.

Eş-Bağımlılık Belirleme Ölçeği (EşBBÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin 25 maddesi bu kaynakta yer almamaktadır. Maddelere erişim için orijinal yayınla ya da sorumlu yazarla iletişime geçilmesi gerekmektedir.