Teknolojik Bağımlılık Ölçeği

Özet

Teknolojik Bağımlılık Ölçeği (TBÖ), Gizem Güçlü tarafından 2015 yılında yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş öz bildirimli bir ölçektir. Ölçek, üniversite öğrencilerinin teknolojik cihazlara (bilgisayar, tablet, telefon vb.) yönelik bağımlılık düzeylerini ve bu bağımlılığın yaşamlarına olan yansımalarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, dört temel boyut altında toplanmakta olup, 5’li Likert ölçeği formatında derecelendirilmiştir. Yapılan güvenirlik analizleri sonucunda ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu (Cronbach’s Alpha = .93) belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Teknolojik Bağımlılık, Bağımlılık, Faktör Analizi, Cronbach’s Alpha, Üniversite Öğrencileri, Likert Ölçeği, Teknoloji Bağımlılığı

Yazarlar

Gizem Güçlü

Amaç

Teknolojik Bağımlılık Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin teknolojik cihazlarla kurdukları ilişkinin bağımlılık düzeyine ulaşıp ulaşmadığını saptamak ve bu durumun yol açtığı psikososyal ve akademik işlevsellikteki bozulmaları ölçmektir. Ölçek, özellikle yükseköğrenim kurumlarında öğrenim gören bireylerin teknoloji kullanım alışkanlıklarını ve bu alışkanlıkların yaşam boyu öğrenme süreçleri üzerindeki olası olumsuz etkilerini araştırmacılar için ölçülebilir hale getirmek üzere geliştirilmiştir.

Ölçek, teknoloji bağımlılığının sadece nicel kullanım süresini değil, aynı zamanda bu bağımlılığın yol açtığı duygusal ve davranışsal sonuçları da (yoksunluk, kontrol kaybı, sosyal izolasyon) kapsayarak, konuya multidisipliner bir bakış açısı sunmayı hedeflemektedir. Bu sayede, önleyici ve müdahale edici programların geliştirilmesine bilimsel zemin hazırlamaktadır.

Yapı

Teknolojik Bağımlılık Ölçeği, teknoloji bağımlılığı olgusunu dört temel psikolojik boyut veya faktör altında incelemektedir. Bu boyutlar, bağımlılığın hem bilişsel hem de davranışsal yönlerini temsil etmektedir. Bu faktörler, teknoloji kullanımının bireyin günlük yaşam, sosyal ilişkiler ve akademik sorumluluklar üzerindeki olumsuz etkilerini yakalamak üzere tasarlanmıştır.

• Yoksunluk: Bireyin teknolojik cihazlardan uzak kaldığında yaşadığı huzursuzluk, sinirlilik ve kaygı gibi olumsuz duygusal tepkileri ifade eder.
• Kontrol Güçlüğü: Bireyin teknolojik cihaz kullanım süresini kendi isteğiyle sınırlayamaması, cihazların başından kalkmakta zorlanması veya başlangıçta planlanandan daha uzun süre kullanması durumunu kapsar.
• İşlevsellikte Bozulma: Aşırı teknoloji kullanımının akademik başarı, mesleki sorumluluklar veya kişisel sağlığı olumsuz etkilemesi durumunu ifade eder.
• Sosyal Dışlanmışlık: Teknolojik cihazların sosyal etkileşimlerin veya arkadaşlıkların yerini alması, bireyin sanal dünyaya aşırı odaklanması sonucu gerçek sosyal çevresinden uzaklaşmasıdır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliğini test etmek amacıyla veriler Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sürecine tabi tutulmuştur. Analiz öncesinde, verilerin faktör analizine uygunluğu değerlendirilmiştir. Elde edilen Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değeri 0.945 olarak bulunmuş, bu değer verilerin mükemmel düzeyde faktör analizi için uygun olduğunu göstermiştir. Bartlett’s Küresellik Testi sonucu da (6520.90, p=.000) anlamlı bulunarak verilerin çok değişkenli normal dağılıma sahip olduğu ve faktör analizinin yapılabileceği teyit edilmiştir.

Faktör sayısının belirlenmesi amacıyla oluşturulan Scree Test diyagramı incelenmiştir. Diyagram, dördüncü faktörden sonra eğrinin yatay bir seyir izlediğini göstermiş, bu da ölçeğin dört boyuttan oluşması gerektiği kararını desteklemiştir. Bu bulgular, ölçeğin kavramsal yapısının teorik beklentilerle uyumlu olduğunu ve teknolojik bağımlılığı açıklayan dört ayrı bileşeni başarılı bir şekilde ayrıştırdığını göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, 2013-2014 eğitim öğretim yılında Cumhuriyet Üniversitesi’nde öğrenim gören 190 öğrenciden oluşan bir ön uygulama grubu üzerinde test edilmiştir. İç tutarlılık güvenirlik katsayısı olan Cronbach’s Alpha, ön uygulama verilerinden hareketle başlangıçta 0.92 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, ölçeğin zaten yüksek derecede güvenilir olduğunu işaret etmektedir.

Ön uygulama sonrasında, ölçeğin madde havuzunda yer alan 11. madde üzerinde gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemelerin ardından gerçekleştirilen nihai güvenirlik hesaplamasında, Teknoloji Bağımlılığı için Cronbach’s Alpha katsayısı 0.93 olarak belirlenmiştir. Alpha katsayısının 0.90’ın üzerinde olması, ölçeğin maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve testin oldukça güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Teknolojik Bağımlılık Ölçeği’nin çok boyutlu yapısı, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ile desteklenmiştir. AFA sonuçlarına göre, belirlenen dört faktör, ölçeğin toplam varyansının önemli bir bölümünü açıklamaktadır. Faktörlerin toplam varyansa katkıları aşağıdaki gibi gözlemlenmiştir:

• Birinci Faktör (Yoksunluk): Ölçeğin toplam varyansının %15.182’sini açıklamaktadır.
• İkinci Faktör (Kontrol Güçlüğü): Ölçeğin toplam varyansının %15.145’ini açıklamaktadır.
• Üçüncü Faktör (İşlevsellikte Bozulma): Ölçeğin toplam varyansının %14.780’ini açıklamaktadır.
• Dördüncü Faktör (Sosyal Dışlanmışlık): Ölçeğin toplam varyansının %8.086’sını açıklamaktadır.

Bu dört faktörün toplamda varyansın yaklaşık %53’ünü açıklaması, ölçeğin teknoloji bağımlılığı yapısını güçlü bir şekilde temsil ettiğini göstermektedir. Faktör yüklerinin ve boyutların tanımlanması, ölçeğin yapısal geçerliliğini pekiştirmektedir.

Ölçek Yapısı

Test Türü:

Geliştirme Ölçeği

Format:

Öz bildirimli anket formu

Derecelendirme:

5’li Likert Ölçeği (1= hiçbir zaman – 5= her zaman)

Mevcut Diller:

Türkçe

Popülasyon Grubu:

Yükseköğretim Öğrencileri

Yaş Grubu:

Genç Yetişkinlik (Öncelikli olarak üniversite öğrencileri)

Popülasyon Detayları:

Güvenirlik çalışması 2013-2014 eğitim öğretim yılında Cumhuriyet Üniversitesi’nde öğrenim gören 190 öğrenci ile gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi:

Ölçek, katılımcıların teknolojik cihaz kullanımına ilişkin tutum ve davranışlarını değerlendiren maddelerden oluşur. Cevaplar 5’li Likert formatında derecelendirilir ve yüksek puanlar, yüksek bağımlılık düzeyine işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Teknoloji Bağımlılığı, Bağımlılık, Psikometri, Ölçek Geliştirme, Öz Bildirim, Yoksunluk, Kontrol Kaybı, İşlevsel Bozulma

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı:

Bilgi mevcut değil

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri:

Bilgi mevcut değil

Yazışma Adresi:

Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü (Tez Kaynağı)

İzinler & Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret:

Ölçek, akademik çalışmalarda ve araştırmalarda kullanılabilir, ancak ticari kullanım için yazar Gizem Güçlü’den izin alınması gerekebilir.

Testin Geliştirildiği Yıl:

2015 (Yüksek Lisans Tezi)

Önemli Not: Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: teknolojik-bagimlilik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Güçlü, G. (2015). Yaşam boyu öğrenme argümanı olarak teknoloji bağımlılığı ve yaşama yansımaları (Yüksek Lisans Tezi). Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Sivas.

Teknolojik Bağımlılık Ölçeği Maddeleri

Ölçeğin boyutlarını temsil eden örnek maddeler ve boyut adları aşağıda listelenmiştir:

• Yoksunluk: Birileri bilgisayar, tablet, telefon vb. cihazlarımı elimden alırsa sinirlenirim.
• Kontrol Güçlüğü: İstediğim zaman bilgisayar, tablet, telefon vb. cihazların başından kalkamam.
• İşlevsellikte Bozulma: Teknolojik cihazlara düşkünlüğümün akademik başarımı olumsuz etkilediğini düşünürüm.
• Sosyal Dışlanmışlık: Bilgisayar, tablet, telefon vb. benim en iyi arkadaşımdır.