Eleştirel Düşünme Engelleri (ELDEN) Ölçeği

Özet

Eleştirel Düşünme Engelleri (ELDEN) Ölçeği, bireylerin Eleştirel Düşünme süreçlerini engelleyen veya kısıtlayan psikolojik ve bilişsel bariyerleri ölçmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir ölçektir. Ölçek, 2019 yılında Semerci ve arkadaşları tarafından yapılan kapsamlı geçerlik ve güvenirlik çalışmaları sonucunda kullanıma sunulmuştur. ELDEN, dört farklı alt boyutta toplam 26 maddeden oluşmakta olup, bireylerin mantık yürütme, ben merkezcilik, otoriteye bağlılık ve aşırı güven gibi eleştirel düşünmeyi sekteye uğratan eğilimlerini değerlendirir.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Düşünme, Eleştirel Düşünme Engelleri, Ölçek Geliştirme, Faktör Analizi, Güvenirlik, Cronbach Alpha, Ben Merkezlilik.

Yazarlar

Nuriye Semerci, Çiğdem Semerci, Fatih Ünal, Emre Yılmaz, Özlem Yılmaz.

Amaç

ELDEN Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin Eleştirel Düşünme yeteneklerini tam olarak kullanmalarını engelleyen ve akademik ya da günlük yaşamdaki karar alma süreçlerini olumsuz etkileyen içsel engelleri belirlemek ve nicel olarak ölçmektir. Bu ölçek, özellikle eğitim ortamlarında öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerini geliştirme çabalarına rehberlik edecek tanısal veriler sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Yapı

ELDEN Ölçeği, eleştirel düşünme engellerini temsil eden dört temel alt boyuttan (faktörden) oluşmaktadır. Bu alt boyutlar ve madde sayıları şunlardır:

• Mantık Yürütememe (10 madde): Bireyin kararlarının sonuçlarını öngörme ve tutarlı mantıksal çıkarımlar yapma konusundaki zorluklarını ifade eder.
• Ben Merkezlilik (6 madde): Bireyin kendi kişisel inançlarına, duygularına veya batıl düşüncelerine aşırı bağlı kalarak objektif muhakemeden uzaklaşma eğilimini ölçer.
• Otoriteye İnanç (6 madde): Eleştirel sorgulama yerine, otorite figürlerinin veya geleneksel normların doğruluğunu mutlak kabul etme eğilimini yansıtır.
• Aşırı Güven (4 madde): Bireyin kendi bilgi ve yeterliliklerine yönelik gerçekçi olmayan düzeyde yüksek güven duyması ve farklı fikirlere tahammül edememesini ölçer.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini tespit etmek amacıyla yapılan Faktör Analizi çalışmaları, ELDEN’in dört faktörlü yapısını desteklemiştir. Elde edilen sonuçlara göre, bu dört faktörün toplam varyansın % 40.454’ünü açıkladığı belirlenmiştir.

Verilerin faktör analizi için uygunluğunu değerlendirmek üzere yapılan analizlerde, Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değeri 0.892 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, verilerin faktör analizi için mükemmel düzeyde uygun olduğunu göstermektedir. Bartlett Küresellik Testi sonucu ise 3.783E3 (Sd=378, p=0.000) olarak bulunmuş, bu da maddeler arasındaki korelasyonun faktör yapısı oluşturmak için yeterli olduğunu kanıtlamıştır. Madde-toplam korelasyonları 0.38 ile 0.60 arasında değişmektedir, bu da maddelerin ölçülen genel yapıyla tutarlı olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

ELDEN Ölçeği’nin güvenirliği, çeşitli yöntemlerle test edilmiştir. Bu yöntemler arasında eşdeğer test ve test-tekrar test uygulamaları yer almaktadır. Ölçeğin iç tutarlılığını ölçmek amacıyla 566 öğrencinin cevapları üzerinden hesaplanan genel Cronbach Alpha katsayısı 0.87 olarak bulunmuştur. Bu değer, ölçeğin bütünü için yüksek düzeyde bir iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Ayrıca, iki yarı korelasyon katsayısı 0.74 olarak hesaplanmıştır. Alt boyutlar bazında iç tutarlılık katsayıları ise şöyledir:

• Mantık Yürütememe (10 madde): 0.787
• Ben Merkezlilik (6 madde): 0.648
• Otoriteye İnanç (6 madde): 0.675
• Aşırı Güven (4 madde): 0.698

Bu alt boyut katsayıları, her bir faktörün kendi içinde yeterli düzeyde güvenirliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirilmesi aşamasında yapılan açımlayıcı Faktör Analizi, 26 maddeden oluşan ölçeğin dört ana faktör altında toplandığını ortaya koymuştur. Bu faktörler, teorik beklentilerle uyumlu olarak eleştirel düşünme engellerinin farklı yönlerini temsil etmektedir. Analiz sonucunda elde edilen % 40.454’lük açıklanan varyans oranı, ölçeğin yapısal geçerliğinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu işaret etmektedir.

Analiz öncesinde verilerin örneklem yeterliliğine bakılmış; KMO değeri 0.892, Bartlett testi ise istatistiksel olarak anlamlı (p=0.000) bulunmuştur. Bu bulgular, toplanan verilerin faktör yapısı için uygun olduğunu teyit etmektedir.

Araç

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: 26 maddelik öz bildirim ölçeği.

Language Available: Türkçe (Turkish).

Population Group: Öğrenciler (Yükseköğretim veya ortaöğretim düzeyindeki bireyler).

Age Group: Genç yetişkinler ve ergenler (Spesifik yaş aralığı belirtilmemiştir, ancak referans kitlesi öğrencilerden oluşmaktadır).

Population Details: Güvenirlik analizleri 566 öğrenci üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: 5’li Likert tipi derecelendirme (1= hiç katılmıyorum – 5= tamamen katılıyorum) kullanılmaktadır. Yüksek puanlar, eleştirel düşünme engellerinin yüksek düzeyde olduğunu gösterir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019 (Yayın yılı).

Sorumlu Yazar: Nuriye Semerci.

İletişim: [email protected].

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı için yazarla iletişime geçilmesi tavsiye edilir.

Kaynaklar

Semerci, N., Semerci, Ç., Ünal, F., Yılmaz, E., ve Yılmaz, Ö. (2019). Eleştirel düşünme engelleri (ELDEN) ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Cumhuriyet International Journal of Education, 8(1), 281-299. doi: 10.30703/cije.48427.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: elestirel-dusunme-engelleri-elden-olcegi-toad.pdf

Eleştirel Düşünme Engelleri (ELDEN) Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal dilinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek, toplam 4 alt boyut ve 26 maddeden oluşmaktadır:

• Mantık Yürütememe (10 m): Kararlarımın sonuçlarını tahmin etmekte zorlanırım.
• Ben Merkezlilik (6 m): Batıl inançlarım davranışlarımı yönlendirir.
• Otoriteye İnanç (6 m): Yaşamın olağan akışını değiştiremem.
• Aşırı Güven (4 m): Farklı düşüncelere tahammül edemem.