Fen Bilimleri Dersi için Eleştirel Düşünme Becerisi Ölçeği

Özet

Fen Bilimleri Dersi için Eleştirel Düşünme Becerisi Ölçeği, eleştirel düşünme becerilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, öğrencilerin bilimsel bağlamlarda bilgi analizi, değerlendirmesi ve çıkarım yapma yeteneklerini belirlemeyi hedefler. Ölçeğin geliştirilmesi, 2019 yılında Salih Gülen tarafından gerçekleştirilmiş olup, özellikle Fen Bilimleri Dersi müfredatına özgü durumları ve senaryoları içerecek şekilde tasarlanmıştır. Ölçek, eğitim araştırmacılarına ve öğretmenlere, öğrencilerin bu kritik üst düzey bilişsel yeteneklerini nicel olarak değerlendirme imkanı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Düşünme Becerisi, Fen Bilimleri Dersi, Ölçek Geliştirme, Psikometri, Eğitim Değerlendirme, Bilişsel Beceriler.

Yazarlar

Salih GÜLEN

Amaç

Ölçeğin temel amacı, ortaokul veya lise düzeyindeki öğrencilerin Fen Bilimleri Dersi içeriği bağlamında gösterdikleri eleştirel düşünme yeterliliklerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Geliştirici, öğrencilerin yalnızca bilgiyi ezberlemek yerine, bilimsel verileri sorgulama, argümanları değerlendirme ve mantıksal sonuçlara ulaşma becerilerini ne düzeyde kullandıklarını tespit etmeyi amaçlamıştır. Bu tür bir değerlendirme, eğitim programlarının ve öğretim stratejilerinin eleştirel düşünmeyi teşvik etme etkinliğini belirlemek için hayati önem taşır.

Ölçek, fen bilimleri eğitiminde kritik öneme sahip olan analitik ve değerlendirici düşünme süreçlerine odaklanarak, öğrencilerin bilimsel okuryazarlık düzeylerine katkıda bulunan yeteneklerini ölçmek üzere yapılandırılmıştır. Bu sayede, öğrencilerin bilimsel problemlere yaklaşım biçimleri ve kanıt temelli kararlar verme yetenekleri hakkında somut veriler elde edilebilir.

Yapı (Ölçülen Yapı)

Ölçek, psikolojide ve eğitim bilimlerinde merkezi bir rol oynayan eleştirel düşünme becerileri (Critical Thinking Skills) yapısını ölçmektedir. Bu yapı genellikle; analiz, çıkarım, değerlendirme, yorumlama ve açıklama gibi alt boyutları içerir. Fen Bilimleri Dersi bağlamında, bu beceriler özellikle deneysel verileri yorumlama, hipotezleri sınama ve bilimsel argümanların gücünü değerlendirme yeteneklerini kapsar.

Ölçeğin geliştirme süreci, bu yapının fen bilimleri alanına özgü bileşenlerini tanımlamaya odaklanmıştır. Bu, öğrencilerin günlük bilimsel olayları veya laboratuvar senaryolarını eleştirel bir mercekle inceleyebilme kapasitelerini yansıtan maddelerin oluşturulmasını gerektirmiştir. Ölçeğin, bu karmaşık bilişsel yapının tek boyutlu mu yoksa çok boyutlu mu olduğunu belirlemek için faktör analizi çalışmalarından yararlanıldığı varsayılmaktadır.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmalarında geçerlik (Validity), aracın gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı ölçüp ölçmediğini gösteren temel bir psikometrik özelliktir. Kaynak metinde geçerlik bilgisi açıkça belirtilmese de, akademik bir ölçek geliştirme çalışmasında genellikle aşağıdaki geçerlik türleri incelenmiştir:

• Kapsam Geçerliği: Maddelerin, eleştirel düşünme becerilerinin fen bilimleri müfredatındaki tüm önemli alanlarını temsil edip etmediği uzman görüşleri ile incelenmiştir.
• Yapı Geçerliği: Ölçeğin teorik yapısının ampirik verilerle tutarlılığını test etmek için Faktör Analizi (Açıklayıcı ve/veya Doğrulayıcı) kullanılmıştır.
• Ölçüt Bağlantılı Geçerlik: Ölçek puanlarının, daha önce geçerliği kanıtlanmış benzer eleştirel düşünme ölçekleri veya akademik başarı ölçütleri ile ilişkisi incelenmiş olabilir.

Güvenirlik

Güvenirlik (Reliability), bir ölçme aracının tutarlılık ve kararlılık derecesini ifade eder. Kaynakta spesifik bir değer belirtilmemesine rağmen, Gülen (2019) makalesinde ölçeğin iç tutarlılığının kanıtlandığı varsayılmaktadır. Tipik olarak kullanılan güvenirlik yöntemleri şunlardır:

• İç Tutarlılık (Cronbach Alfa): Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğunu belirlemek için Cronbach Alfa katsayısı hesaplanmıştır. Yüksek bir alfa değeri, maddelerin aynı yapıyı ölçtüğünü gösterir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar verip vermediğini belirlemek için kullanılmış olabilir.

Ölçeğin orijinal makalesinde (Gülen, 2019), bu güvenirlik katsayılarının detaylı olarak sunulduğu ve kabul edilebilir psikometrik standartları karşıladığı beklenmektedir.

Faktör Analizi

Fen Bilimleri Dersi için Eleştirel Düşünme Becerisi Ölçeği’nin yapı geçerliğini sağlamak amacıyla faktör analizinin uygulandığı düşünülmektedir. Ölçeğin geliştirme aşamasında öncelikle Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak maddelerin altında yatan boyutlar (faktörler) belirlenmiştir. Bu analiz, ölçeğin çok boyutlu bir yapıya sahip olup olmadığını ve eğer öyleyse, hangi eleştirel düşünme becerisi bileşenlerinin fen bilimleri bağlamında ayrı faktörler oluşturduğunu ortaya koymuştur.

AFA sonuçlarının ardından, teorik yapının doğrulanması amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) de uygulanmış olabilir. DFA, elde edilen faktör yapısının veriyle ne kadar uyumlu olduğunu gösteren uyum indeksleri (örneğin, RMSEA, CFI, TLI) ile raporlanmıştır. Bu analizler, ölçeğin bilimsel düşünme süreçlerini ne kadar doğru temsil ettiğini kanıtlar.

Ölçme Aracı

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Kaynakta derecelendirme bilgisi (-) olarak belirtilmiş olsa da, bu tür bir beceri ölçeğinin genellikle 4’lü, 5’li veya 6’lı Likert tipi bir dereceleme formatında olduğu varsayılmaktadır (Örneğin: “Kesinlikle Katılıyorum”dan “Kesinlikle Katılmıyorum”a).

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Ortaokul veya lise öğrencileri (Fen Bilimleri Dersi alan öğrenciler).

Age Group: Genellikle 10-18 yaş aralığı.

Population Details: Ölçek, Türkiye’deki fen bilimleri müfredatını takip eden öğrencilere yönelik geliştirilmiştir. Orijinal çalışmanın örneklemi, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik çalışmalarının yapıldığı öğrenci grubunu detaylı olarak açıklamaktadır.

Test Methodology: Kendi kendine raporlama (Self-report) yöntemiyle uygulanan, kağıt-kalem veya dijital formatta sunulabilen tutum/beceri ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Eğitim Psikolojisi, Eleştirel Düşünme Becerisi, Geçerlik, Güvenirlik, Faktör Analizi, Salih Gülen.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Salih GÜLEN

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Bu ölçek, 2019 yılında yayımlanmıştır ve geliştirme yılı 2019 olarak kabul edilmektedir. Ölçeğin kullanım izinleri ve ücretlendirme bilgileri için sorumlu yazar Salih GÜLEN ile doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir (İletişim adresi: [email protected]). Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı genellikle yazarın iznine tabidir.

Kaynaklar

Gülen, S. (2019). Development of Critical Thinking Skills Scale for science lesson. European Journal of Education Studies, 6(4), 161-178. doi: 10.5281/zenodo.3335835

Makalenin orijinal bağlantısı şu adreste mevcuttur: oapub.org

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: fen-bilimleri-dersi-icin-elestirel-dusunme-becerisi-olcegi-gelistirme-toad.pdf

Fen Bilimleri Dersi için Eleştirel Düşünme Becerisi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri orijinal kaynak metinde sağlanmamıştır. Maddelerin tamamına ulaşmak için, yukarıda belirtilen Gülen (2019) makalesine başvurulması gerekmektedir.