Duyusal Duyarlılık Ölçeklerinin (SeSS)

Özet

Duyusal Duyarlılık Ölçekleri (SeSS), bireylerin çevresel uyaranlara karşı sergilediği aşırı hassasiyet tepkilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş kapsamlı bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle Görsel, İşitsel ve Somatik Duyu olmak üzere üç temel duyusal alanı hedef almaktadır. 2020 yılında Aykan ve arkadaşları tarafından geliştirilen SeSS, duyusal işlemleme bozuklukları ve atipik duyusal profillerin değerlendirilmesinde kullanılan, geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış bir öz bildirim envanteridir.

Ölçek, toplamda 35 maddeden oluşmakta olup, her bir alt ölçek spesifik bir duyusal modalitedeki hassasiyet düzeyini belirlemeyi amaçlamaktadır. Geliştirme çalışması, ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında duyusal aşırı duyarlılığı objektif olarak ölçme yeteneğine sahip olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Duyusal Hassasiyet, SeSS, Görsel Duyu, İşitsel Duyu, Somatik Duyu, Psikometri, Ölçek Geliştirme, Cronbach’s Alpha, Likert Ölçeği, Yüksek Duyusal İşlemleme.

Yazarlar

Simge Aykan, Gülsüm Vatansever, Büşra Doğanay-Erdoğan, Cihan Kalaycıoğlu

Amaç

Duyusal Duyarlılık Ölçeklerinin (SeSS) temel amacı, bireylerin günlük yaşamda karşılaştıkları çevresel duyusal uyaranlara (ışık, ses, dokunma, ağrı) karşı gösterdikleri aşırı tepkileri veya hassasiyeti güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, yetişkin popülasyonunda duyusal hassasiyetin çok boyutlu doğasını ortaya koymak üzere tasarlanmıştır.

Ölçek, özellikle psikoloji, nörobilim ve gelişimsel bozukluklar alanlarında çalışan araştırmacılar ve klinisyenler için, duyusal profillerdeki bireysel farklılıkları saptamada standartlaştırılmış bir araç sağlamayı hedeflemektedir.

Yapı

SeSS, psikolojideki duyusal duyarlılık yapısını ölçmektedir. Bu yapı, çevresel girdilere karşı normalden daha yüksek bir algı eşiği veya yoğun tepki verme eğilimi olarak tanımlanır. Ölçek, bu yapıyı üç ana boyutta incelemektedir:

• Görsel Hassasiyet: Parlak ışıklar, karmaşık desenler veya belirli renkler gibi görsel uyaranlara karşı duyulan rahatsızlık.
• İşitsel Hassasiyet: Yüksek sesler, ani gürültüler veya arka plan sesleri gibi işitsel uyaranlara karşı aşırı tepki gösterme.
• Somatik Duyusal Hassasiyet: Dokunma (Taktil), ağrı ve kaşınma gibi bedensel duyumlara karşı gösterilen hassasiyet veya tahammülsüzlük.

Somatik Duyusal Hassasiyet alt ölçeği, dokunma, ağrı ve kaşınma olmak üzere üç spesifik alt faktöre ayrılmıştır, bu da ölçeğin somatik deneyimlerin farklı yönlerini detaylıca yakalamasını sağlamaktadır.

Geçerlik

SeSS’in geçerlik analizleri, ölçeğin teorik yapıyı ölçme yeteneğini doğrulamak amacıyla yürütülmüştür. Çalışmada özellikle uyum geçerliği (Concurrent Validity) incelenmiştir. Uyum geçerliği, ölçek skorlarının aynı yapıyı ölçtüğü bilinen diğer standartlaştırılmış ölçümlerle korelasyonunu göstermektedir.

Yapılan analizlerde Spearman korelasyon katsayıları (rρ) ve anlamlılık düzeyleri (p) aşağıdaki gibi bulunmuştur:

• Görsel Hassasiyet Alt Ölçeği: rρ = 0.17, p = 0.006 (Pozitif ve anlamlı, düşük düzeyde uyum geçerliği)
• İşitsel Hassasiyet Alt Ölçeği: rρ = 0.25, p < 0.001 (Pozitif ve anlamlı, orta düzeyde uyum geçerliği)
• Somatik Duyusal Hassasiyet Alt Ölçeği: rρ = 0.14, p < 0.001 (Pozitif ve anlamlı, düşük düzeyde uyum geçerliği)

Bu sonuçlar, SeSS’in alt ölçeklerinin, ilgili duyusal hassasiyet yapılarıyla anlamlı düzeyde ilişkili olduğunu, dolayısıyla geçerli bir ölçüm aracı olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

SeSS’in iç tutarlılık güvenirliği, Cronbach’s Alpha katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. Elde edilen yüksek alfa değerleri, ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Ana ölçekler ve somatik alt faktörler için güvenirlik katsayıları ve %95 Güven Aralıkları (CI) aşağıdaki gibidir:

• Görsel Hassasiyet Ölçeği: 0.86 (95 % CI: 0.84-0.88)
• İşitsel Hassasiyet Ölçeği: 0.79 (95 % CI: 0.76-0.82)
• Somatik Duyusal Hassasiyet Ölçeği (Genel): 0.78 (95 % CI: 0.75-0.80)
• Somatik Duyu / Dokunma Alt Ölçeği: 0.69 (95 % CI: 0.65-0.73)
• Somatik Duyu / Ağrı Alt Ölçeği: 0.65 (95 % CI: 0.61-0.70)
• Somatik Duyu / Kaşınma Alt Ölçeği: 0.67 (95 % CI: 0.62-0.72)

Görsel ve İşitsel alt ölçekler mükemmel iç tutarlılık gösterirken, Somatik Duyusal Hassasiyetin alt faktörleri (Dokunma, Ağrı, Kaşınma) kabul edilebilir düzeyde güvenirlik sergilemektedir.

Faktör Analizi

SeSS’in geliştirilme sürecinde, ölçeğin yapısal geçerliğini belirlemek amacıyla faktör analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bu analizler sonucunda, ölçeğin teorik beklentilere uygun olarak üç ana faktörden oluştuğu tespit edilmiştir: Görsel Hassasiyet, İşitsel Hassasiyet ve Somatik Duyusal Hassasiyet.

Somatik Duyusal Hassasiyet faktörünün daha derinlemesine incelenmesi, bu ana faktörün kendi içinde Dokunma, Ağrı ve Kaşınma olmak üzere üç ayrı alt faktöre ayrıştığını ortaya koymuştur. Bu çok faktörlü yapı, bireylerin duyusal deneyimlerinin homojen olmadığını ve farklı modalitelerde farklı düzeylerde hassasiyet yaşayabileceğini desteklemektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme Temelli Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Instrument)

Format: 5’li Likert Ölçeği

Derecelendirme: 1= Hiçbir zaman, 2=Bazen, 3=Ara sıra, 4=Sıklıkla, 5=Her Zaman

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Yetişkin Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler (Çalışma genellikle üniversite öğrencileri ve genel yetişkinler üzerinde yürütülmüştür.)

Popülasyon Detayları: Öz bildirim yöntemiyle kendi duyusal deneyimlerini aktarabilecek bilişsel kapasiteye sahip bireyler.

Test Metodolojisi: Katılımcılar, verilen ifadelerin kendilerini ne sıklıkta tanımladığına dair 5 dereceli bir Likert ölçeği üzerinde yanıt vermektedirler. Yüksek puanlar, ilgili duyusal alanda daha yüksek hassasiyete işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Duyusal İşlemleme, Hiper-duyarlılık, Psikometrik Özellikler, Güvenilirlik, Uyum Geçerliği, Kendini Değerlendirme, Görsel, İşitsel, Somatik.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Simge Aykan

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil (Kaynakta belirtilmemiştir).

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Ankara Üniversitesi (İletişim e-postası üzerinden erişilebilir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

SeSS, 2020 yılında yayımlanan akademik bir makale ile sunulmuştur. Ölçeğin kullanımı için yazar Simge Aykan ile iletişime geçilmesi önerilmektedir. Ticari kullanım veya geniş çaplı araştırmalar için izin gerekebilir.

Test Yılı: 2020

Orijinal Makale Bağlantısı: https://doi.org/10.1016/j.ridd.2020.103612

Orijinal makalenin Elsevier bağlantısı aşağıdadır: reader.elsevier.com

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: duyusal-duyarlilik-olceklerinin-sess-toad.pdf

Kaynaklar

Aykan, S., Vatansever, G., Doğanay-Erdoğan, B., & Kalaycıoğlu, C. (2020). Development of sensory sensitivity scales (SeSS): reliability and validity analyses. Research in developmental disabilities, 100, 103612. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2020.103612

Duyusal Duyarlılık Ölçeklerinin (SeSS) Maddeleri

Duyusal Duyarlılık Ölçekleri toplam 35 maddeden oluşmaktadır. Her bir alt ölçekten birer örnek madde aşağıda sunulmuştur:

• Görsel Hassasiyet Ölçeği (10 madde):

  “Fosforlu renklere bakmaktan kaçınırım.”

• İşitsel Hassasiyet Ölçeği (10 madde):

  “Televizyonu birçok insana göre daha düşük sesle izlerim.”

• Somatik Duyusal Hassasiyet Ölçeği (15 madde):

  “Zımpara/törpü gibi tırtıklı yüzeylere dokunmak beni rahatsız eder”