Diyabetliler/Şeker Hastaları İçin Kabul ve Eylem Formu

Öz

Diyabetliler/Şeker Hastaları İçin Kabul ve Eylem Formu (Acceptance and Action Diabetes Questionnaire – AADQ), bireylerin diyabet hastalığı ile ilişkili zorlayıcı içsel deneyimlere (düşünceler, duygular, bedensel duyumlar) karşı gösterdikleri psikolojik tepkileri ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir araçtır. Ölçek, özellikle Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) çerçevesinde ele alınan **psikolojik esneklik** veya **psikolojik katılık** düzeyini belirlemeyi hedefler. Türkçeye uyarlaması 2019 yılında Karadere ve arkadaşları tarafından yapılmış olup, Türk popülasyonunda diyabet yönetimindeki kabul ve eylem süreçlerinin değerlendirilmesinde geçerli ve güvenilir bir araç sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Diyabet, Kabul ve Kararlılık Terapisi, Psikolojik Esneklik, Kabul ve Eylem Formu, Şeker Hastalığı, Ölçek Uyarlaması, Diyabet Yönetimi.

Yazarlar

Karadere, M. E., Yavuz, K. F., Asafov, E. Y., Küçükler, F. K.

Amaç

Bu formun temel amacı, diyabet hastalarının, hastalıklarının getirdiği stres, olumsuz düşünceler ve fiziksel rahatsızlıklar karşısında ne ölçüde **deneyimsel kaçınma** gösterdiğini ve buna rağmen değer odaklı eylemlere ne kadar katılabildiğini ölçmektir. Ölçek, diyabetin zorluklarına rağmen hastalığın yönetimi için gerekli davranışları sürdürme kapasitesini değerlendirerek, klinik müdahalelerin etkinliğini ölçmede ve tedavi planlamasında önemli bir rol oynamaktadır.

Ölçek, diyabetli bireylerde psikolojik katılığı saptayarak, bu katılığın glisemik kontrol ve yaşam kalitesi üzerindeki olumsuz etkilerini anlamaya yardımcı olur. Uyarlama çalışması, Türk kültürüne özgü dilsel ve psikometrik uygunluğun sağlanması amacıyla gerçekleştirilmiştir.

Yapı

Diyabetliler/Şeker Hastaları İçin Kabul ve Eylem Formu, **psikolojik esneklik** yapısını ölçmektedir. Bu yapı, ACT modeline göre altı temel süreçten oluşur, ancak AADQ bu süreçlerin diyabet bağlamındaki iki ana bileşenine odaklanır:

• Kabul/Deneyimsel Kaçınma: Diyabetle ilgili zorlayıcı düşünce ve duygulardan kaçınma veya onlarla savaşma eğilimi. Yüksek puanlar, yüksek psikolojik katılığı ve kaçınmayı gösterir.
• Eylem/Değer Odaklı Davranış: Zorlayıcı içsel deneyimlere rağmen, diyabet yönetimi ve kişisel değerler doğrultusunda tutarlı davranışlarda bulunma kapasitesi.

Ölçek, özellikle diyabetin getirdiği kronik stres, belirsizlik ve öz-yönetim talepleri karşısında bireyin psikolojik olarak ne kadar dirençli veya esnek olduğunu değerlendirir.

Geçerlik

Türkçe uyarlama çalışmasında (Karadere vd., 2019), ölçeğin **yapısal geçerliği** Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiştir. DFA sonuçları, orijinal ölçeğin teorik yapısını destekler nitelikte bulunmuştur.

Ölçeğin **ölçüt bağımlı geçerliği** (convergent validity) de test edilmiştir. AADQ puanlarının, diyabet stresi ölçümleri ile pozitif yönde, yaşam kalitesi ölçümleri ile ise negatif yönde anlamlı korelasyon göstermesi beklenmektedir. Bu korelasyonlar, formun teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer psikometrik araçlarla tutarlılığını kanıtlamıştır. Bu bulgular, Türkçe formun diyabetle ilişkili psikolojik katılığı ölçmede yeterli geçerlik gösterdiğini ortaya koymuştur.

Güvenirlik

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin **iç tutarlılık güvenilirliği** (internal consistency reliability) Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Elde edilen katsayılar genellikle yüksek bulunmuş ve ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermiştir.

Yüksek **Cronbach Alfa** değerleri, ölçeğin Türkçe versiyonunun güvenilir olduğunu ve tekrarlanan ölçümlerde tutarlı sonuçlar verebileceğini işaret etmektedir. Bu sonuçlar, AADQ’nun Türk popülasyonunda diyabetle ilgili psikolojik esnekliği stabil bir şekilde ölçme kapasitesine sahip olduğunu doğrulamaktadır. Bu, klinik ve araştırma amaçlı kullanım için kritik bir güvenirlik göstergesidir.

Faktör Analizi

Karadere ve arkadaşlarının 2019 tarihli uyarlama çalışmasında, ölçeğin faktör yapısını incelemek üzere **Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)** yöntemi kullanılmıştır. Bu analiz, ölçeğin maddelerinin, orijinal İngilizce versiyonunda öngörülen faktör yapısına uygunluğunu test etmiştir.

DFA sonuçları, modelin Türk örneklemine iyi uyum sağladığını göstermiştir. Bu durum, Diyabetliler/Şeker Hastaları İçin Kabul ve Eylem Formu’nun, diyabet hastalarında psikolojik esneklik kavramını kültürlerarası düzeyde koruyarak ölçtüğünü teyit etmektedir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Diyabet hastaları (Diabetes patients)

Age Group: Yetişkinler (Adults)

Population Details: Tip 1 veya Tip 2 diyabet tanısı almış bireyler.

Test Methodology: 7’li Likert tipi derecelendirme (1-Hiçbir zaman doğru değil; 7-Daima doğru).

Anahtar Kelimeler

Diyabet Yönetimi, Kabul, Eylem, Psikometri, Sağlık Psikolojisi, Likert Ölçeği, Deneyimsel Kaçınma.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Correspondence Address: Mehmet Emrah Karadere (Sorumlu Yazar)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2019 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için izinler ve ücret bilgileri konusunda sorumlu yazar Mehmet Emrah Karadere ile iletişime geçilmesi gerekmektedir (İletişim: [email protected]).

Orijinal makale, genellikle açık erişim (open access) yoluyla yayınlanmıştır, ancak ölçek maddelerinin ticari veya büyük ölçekli araştırmalarda kullanımı için yazarlardan resmi izin alınması tavsiye edilir.

Kaynaklar

Karadere, M. E., Yavuz, K. F., Asafov, E. Y., & Küçükler, F. K. (2019). Reliability and validity of a Turkish version of the Acceptance and Action Diabetes Questionnaire. Psychiatry investigation, 16(6), 418-424. https://doi.org/10.30773/pi.2019.02.26.2

Makalenin tam metin PDF’i aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: ncbi.nlm.nih.gov.

Ayrıca, ölçeğin Türkçe uyarlama PDF’i bu sistem üzerinden erişilebilir durumdadır: diyabetlilerseker-hastalari-icin-kabul-ve-eylem-formu-toad.pdf

Diyabetliler/Şeker Hastaları İçin Kabul ve Eylem Formu Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Kaynak içerikte ölçek maddeleri sunulmamıştır. Maddeler için yazarla iletişime geçilmesi veya yukarıda belirtilen akademik kaynaklara başvurulması gerekmektedir.