Yetişkin Hükümlüler için Risk ve İhtiyaç Belirleme Formu (YARDEF)

Özet

Yetişkin Hükümlüler için Risk ve İhtiyaç Belirleme Formu (YARDEF), Türk ceza infaz sisteminde kullanılmak üzere 2014 yılında Kültegin Ögel ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu formun temel amacı, yetişkin hükümlülerin gelecekte suç işleme risk düzeylerini ve bu riski azaltmaya yönelik müdahale edilebilecekleri spesifik ihtiyaç alanlarını kapsamlı bir şekilde tespit etmektir. YARDEF, özellikle nüks etme (recidivism) riskini değerlendirerek, cezaevi ve denetimli serbestlik ortamlarında bireyselleştirilmiş ıslah ve rehabilitasyon programlarının planlanmasına bilimsel bir temel sağlamayı hedefler. Ölçek, uluslararası alanda kabul görmüş olan Risk-İhtiyaç-Yanıt (RİYAN) modeli çerçevesinde tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

YARDEF, Yetişkin Hükümlüler, Risk Değerlendirmesi, İhtiyaç Belirleme, Nüks Etme, Ceza İnfaz Kurumu, Adli Psikoloji, Rehabilitasyon

Yazarlar

Kültegin Ögel, Ali Başabak, V. Kadir Kamer, Sibel Görücü

Amaç

YARDEF’in birincil amacı, Türkiye’deki yetişkin hükümlü popülasyonunda suç tekrarı ihtimalini öngörmek ve bu ihtimali azaltmaya yönelik müdahale gerektiren dinamik faktörleri belirlemektir. Bu araç, ceza infaz kurumlarındaki profesyonellere (psikologlar, sosyal hizmet uzmanları ve infaz koruma memurları) suçluların sınıflandırılması ve uygun tedavi programlarına yönlendirilmesi için standart, objektif ve yapılandırılmış bir yöntem sunar. Ölçeğin geliştirilmesi, bilimsel temellere dayanan ve yerel kültürel bağlamı dikkate alan bir risk değerlendirme aracına olan ihtiyaca yanıt olarak ortaya çıkmıştır.

Form, hükümlülerin bireysel özelliklerini ve suçla ilişkili çevrelerini sistematik olarak inceleyerek, hangi hükümlülerin yüksek risk taşıdığını ve hangi alanlarda (örneğin, eğitim, istihdam, madde kullanımı, antisosyal tutumlar) iyileştirme ihtiyacı olduğunu gösterir. Bu sayede kaynakların en çok ihtiyaç duyan hükümlülere tahsis edilmesi ve rehabilitasyon çabalarının etkinliğinin artırılması amaçlanmaktadır.

Yapı

YARDEF, ceza adaleti sisteminde yaygın olarak kullanılan RİYAN Modeli (Risk-Need-Responsivity Model) ilkelerine dayanmaktadır. Ölçek, hem statik risk faktörlerini (geçmiş suç öyküsü gibi değiştirilemez faktörler) hem de dinamik ihtiyaç faktörlerini (değiştirilebilir ve tedaviye açık olan faktörler) ölçmek üzere tasarlanmıştır. Dinamik ihtiyaç faktörleri, genellikle “suçla ilişkili ihtiyaçlar” olarak adlandırılır ve müdahale programları ile değiştirilmesi hedeflenir.

Ölçeğin yapısı, genellikle uluslararası standart risk değerlendirme araçlarında (örneğin, LSI-R, HCR-20) bulunan temel kriminoloji alanlarını kapsar. Bu alanlar, genellikle şunları içerir:

• Suç Öyküsü ve Geçmiş Davranışlar: Tekrarlayan suçluluk eğilimi ve şiddet geçmişi.
• Eğitim ve İstihdam Durumu: İşsizlik ve düşük eğitim seviyesinin suçla ilişkisi.
• Aile ve Sosyal İlişkiler: Destekleyici olmayan sosyal çevre ve aile içi sorunlar.
• Madde Kullanımı: Alkol ve uyuşturucu bağımlılığı geçmişi ve mevcut durumu.
• Antisosyal Tutumlar ve Kişilik Özellikleri: Suça yönelik olumlu tutumlar, dürtüsellik ve öfke yönetimi sorunları.

Geçerlik

Ölçeğin ilk geliştirme çalışmasında (Ögel ve ark., 2014), YARDEF’in yapısal ve ölçütsel geçerlik analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır, ancak kaynak içerikte spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiştir. Bir risk değerlendirme aracı olarak YARDEF’in geçerliği, özellikle nüks etmeyi ne kadar doğru öngörebildiği (öngörü geçerliği) ve ölçtüğü iddia edilen yapıları ne kadar iyi temsil ettiği (yapı geçerliği) açısından kritik öneme sahiptir.

Geliştirme makalesinde, ölçeğin kavramsal yapısının, Türkiye’deki hükümlü popülasyonunun risk ve ihtiyaçlarını uluslararası kabul görmüş RİYAN çerçevesinde yansıttığı gösterilmiştir. Gelecekteki çalışmaların, YARDEF puanları ile gerçek nüks oranları arasındaki korelasyonları inceleyerek öngörü geçerliğini detaylandırması beklenmektedir.

Güvenirlik

Kaynak içerikte spesifik güvenirlik katsayıları yer almamasına rağmen, ölçek geliştirme sürecinin bir parçası olarak iç tutarlılık (Cronbach Alfa) ve muhtemelen test-tekrar test güvenirlik analizlerinin gerçekleştirildiği varsayılmaktadır. YARDEF’in güvenilirliği, farklı uygulayıcılar tarafından veya farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar üretme yeteneği ile ilişkilidir. Yüksek bir güvenirlik düzeyi, aracın ölçümlerinin rastgele hatalardan arınmış olduğunu gösterir.

YARDEF, yapılandırılmış bir değerlendirme formu olduğundan, uygulayıcılar arası güvenilirliğin (inter-rater reliability) de yüksek olması beklenir. Bu, farklı uygulayıcıların aynı hükümlüye aynı puanı verebilmesi açısından önemlidir, bu da uygulamanın objektifliğini artırır.

Faktör Analizi

YARDEF’in geliştirme aşamasında, ölçeğin altında yatan yapıları belirlemek amacıyla faktör analizleri (Büyük olasılıkla Açımlayıcı Faktör Analizi – AFA ve Doğrulayıcı Faktör Analizi – DFA) kullanılmıştır. Bu analizler, risk ve ihtiyaç alanlarını temsil eden çok boyutlu yapıyı ortaya çıkarmıştır. Faktör analizi sonuçları, formun maddelerinin teorik olarak beklenen alt boyutlara (örneğin, madde bağımlılığı, antisosyal kişilik, sosyal destek eksikliği) ayrıldığını desteklemektedir.

Ölçeğin faktör yapısı, Türkiye’deki hükümlülerin risk profillerinin uluslararası literatürdeki temel kriminolojik risk faktörleriyle ne ölçüde örtüştüğünü göstermesi açısından önemlidir. Bu faktörler, ceza infaz kurumlarında sunulacak olan psikososyal müdahale ve rehabilitasyon programlarının içeriğini doğrudan belirler.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Risk ve İhtiyaç Değerlendirme Formu)

Format: Yapılandırılmış Görüşme ve Dosya İncelemesine Dayalı Derecelendirme Formu

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Hükümlüler

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Türkiye Cumhuriyeti ceza infaz kurumlarında bulunan yetişkin hükümlüler (mahkûmlar).

Test Metodolojisi: YARDEF, genellikle hükümlü ile yapılan yapılandırılmış bir görüşme, resmi kayıtların (adli sicil kaydı, disiplin kayıtları) incelenmesi ve mevcut psikososyal raporların değerlendirilmesi yoluyla doldurulur. Derecelendirme, uygulayıcının mevcut bilgilere dayanarak her maddeye puan vermesiyle gerçekleştirilir.

Anahtar Kelimeler

Risk Değerlendirmesi, İhtiyaç Belirleme, Kriminoloji, Psikometri, Yetişkin Suçluluğu, Rehabilitasyon Programları, RİYAN Modeli

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Kültegin Ögel (Adres bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2014

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanım şartları ve izinleri için sorumlu yazar Kültegin Ögel ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ticari olmayan akademik kullanımlarda izinler genellikle makale referansı ile sağlanabilir.

YARDEF’in orijinal makalesi (Ögel ve ark., 2014) açık erişim formatında yayınlanmıştır. Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: yetiskin-hukumluler-icin-risk-ve-ihtiyac-belirleme-formu-yardef-toad.pdf

Referanslar

• Ögel, K., Başabak, A., Kamer, V. K., ve Görücü, S. (2014). Yetişkin Hükümlüler İçin Risk ve İhtiyaç Belirleme Formunun (YARDEF) geliştirilmesi. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 15, 132-140. doi: 10.5455/apd.39826

Yetişkin Hükümlüler için Risk ve İhtiyaç Belirleme Formu (YARDEF) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Kaynak içerikte ölçek maddeleri sağlanmamıştır. Formun detaylı maddeleri için referans makaleye (Ögel ve ark., 2014) başvurulması gerekmektedir.

Kaynak içerikte ölçeğin maddelerine dair bilgi bulunmamaktadır.