Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği  

Özet

Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (YSOÖ), yetişkin bireylerin sağlık okuryazarlığı düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir ölçme aracıdır. Sezer ve Kadıoğlu tarafından 2014 yılında geliştirilen bu ölçek, sağlıkla ilgili bilgiye erişme, anlama, değerlendirme ve uygulama becerilerini kapsayan çok boyutlu bir yapıyı hedeflemektedir. Ölçek, 23 maddeden ve sekiz faktörden oluşmakta olup, farklı madde tiplerini (evet/hayır, boşluk doldurma, çoktan seçmeli ve eşleştirme) barındıran karmaşık bir derecelendirme sistemine sahiptir.

Yapılan psikometrik analizler sonucunda, ölçeğin geçerli ve güvenilir olduğu tespit edilmiştir. Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA), toplam varyansın önemli bir kısmını (%60.68) açıklayan sekiz faktörlü bir yapıyı desteklemiş, iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach Alpha değeri ise .77 olarak bulunmuştur. Bu bulgular, YSOÖ’nün akademik ve klinik çalışmalarda sağlık okuryazarlığı düzeyini değerlendirmek için uygun bir araç olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Okuryazarlığı, Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, Ölçek Geliştirme, Psikometrik Özellikler, İç Tutarlılık, Faktör Analizi.

Yazarlar

Ayşe Sezer, Hediye Kadıoğlu.

Amaç

Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği’nin temel amacı, yetişkin bireylerin sağlıkla ilgili kararlar alırken ve sağlık hizmetlerini kullanırken ihtiyaç duydukları temel okuryazarlık becerilerini tespit etmektir. Ölçek, bireylerin sağlık bilgilerini ne ölçüde anlayabildiğini, yorumlayabildiğini ve bu bilgileri kendi sağlık davranışlarına dönüştürebildiğini ölçmeyi hedefler.

Ölçeğin geliştirilmesi, Türkiye bağlamında kültürel olarak hassas ve geçerli bir sağlık okuryazarlığı değerlendirme aracına olan ihtiyacı karşılamak için gerçekleştirilmiştir. Bu sayede, sağlık profesyonelleri ve araştırmacılar, düşük sağlık okuryazarlığı düzeyine sahip risk gruplarını belirleyebilir ve müdahale stratejilerini buna göre şekillendirebilir.

Yapı

YSOÖ, geniş ve çok boyutlu bir yapı olan sağlık okuryazarlığı yapısını ölçmektedir. Sağlık okuryazarlığı, yalnızca okuma ve yazma becerilerini değil, aynı zamanda sayısal becerileri, iletişim becerilerini ve karmaşık sağlık sistemlerinde gezinme yeteneğini de içerir. Ölçeğin sekiz faktörlü yapısı, bu karmaşık yapının farklı alt bileşenlerini (örneğin, randevu sistemi bilgisi, ilaç etiketlerini anlama, önleyici sağlık bilgisi) temsil ettiğini düşündürmektedir.

Yapılan analizler, ölçeğin sağlık okuryazarlığının temel bilişsel ve işlevsel boyutlarını kapsadığını göstermektedir. Bu yapı, bireyin sağlık durumunu yönetme yeteneği ve sağlık sonuçları üzerindeki etkileri açısından kritik öneme sahiptir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini incelemek amacıyla Açıklayıcı (Keşifsel) Faktör Analizi (AFA) uygulanmıştır. AFA sonuçlarına göre, Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (YSOÖ) sekiz faktörlü bir yapı sergilemektedir.

Bu sekiz faktörün, ölçekteki toplam varyansın %60.68’ini açıkladığı tespit edilmiştir. Faktörlerin belirlenmesinde, genellikle kabul gören standarda uygun olarak, öz değeri (Eigenvalue) 1’in üstünde olan faktörler dikkate alınmıştır. Bu sonuç, ölçek maddelerinin kuramsal olarak beklenen çok boyutlu yapıyı yeterli düzeyde temsil ettiğini ve yüksek oranda varyans açıkladığını göstermektedir.

Güvenirlik

YSOÖ’nün iç tutarlılığını değerlendirmek amacıyla Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı hesaplanmıştır. Yapılan analizler sonucunda katsayı .77 olarak bulunmuştur.

Genel kabul gören psikometrik standartlara göre, .70 ve üzeri Cronbach Alpha değerleri, ölçeğin iç tutarlılığının yeterli düzeyde olduğunu ve maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda tutarlı olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği’nin güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceğini teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme çalışmasının önemli bir adımı olan Keşifsel Faktör Analizi (KFA), ölçeğin faktör yapısını ortaya çıkarmıştır. Analizler sonucunda, 23 maddelik ölçeğin, öz değeri 1’in üzerinde olan sekiz ana faktör altında toplandığı görülmüştür.

Bu sekiz faktörlü yapı, toplam varyansın %60.68’ini açıklamaktadır. Bu yüksek açıklanan varyans oranı, ölçek maddelerinin sağlık okuryazarlığı yapısının farklı bileşenlerini etkin bir şekilde ölçtüğünü ve yapının teorik olarak güçlü olduğunu göstermektedir. Faktörlerin ayrışması, sağlık okuryazarlığının tek bir genel puandan ziyade çok boyutlu bir beceri seti olarak ele alınması gerektiğini desteklemektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme (Özgün Ölçek)

Format: Karma Tip (Çoktan Seçmeli, Boşluk Doldurma, Evet/Hayır, Eşleştirme)

Mevcut Dil: Türkçe

Hedef Popülasyon: Yetişkinler

Yaş Grubu: Yetişkin Yaş Grubu

Popülasyon Detayları: Çalışma, genel yetişkin popülasyonu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Bireylerin sağlıkla ilgili metinleri, sayısal verileri ve talimatları anlama, yorumlama ve kullanma becerilerini ölçen bilgi ve beceri tabanlı maddelerden oluşur.

Derecelendirme ve Puanlama

Ölçek, 23 maddeden oluşmakta olup, puanlama maddelerin türüne göre farklılık göstermektedir. Temel puanlama mantığı, doğru yanıtların 1 puan, yanlış veya boş yanıtların 0 puan alması esasına dayanır.

• Evet/Hayır Maddeleri (13 madde): Pozitif anlamlı maddeler 1, negatif anlamlı maddeler 0 puan alır.
• Boşluk Doldurma Maddeleri (4 madde): Doğru yanıt 1 puan, yanlış yanıt 0 puan alır.
• Çoktan Seçmeli Maddeler (4 madde): İki veya ikiden fazla doğru yanıtı işaretleyenler 1 puan alır; hiç bilmeyenler veya doğru ile birlikte yanlış yanıtı işaretleyenler 0 puan alır.
• Eşleştirme Maddeleri (2 madde): İkiden fazla doğru eşleştirme yapanlar 1 puan, diğerleri 0 puan alır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2014 (Yayın Yılı)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

Sezer, A. ve Kadıoğlu, H. (2014). Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği’nin geliştirilmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 17(3), 165-170.

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Bu çalışmanın orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir:

yetiskin-saglik-okuryazarligi-olcegi-toad.pdf

Yetişkin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Ancak ölçeğin yapısı aşağıdaki gibidir:

• Ölçek toplam 23 maddeden oluşmaktadır.
• Ölçek sekiz faktörlü bir yapıya sahiptir.
• Maddeler, evet/hayır, boşluk doldurma, çoktan seçmeli ve eşleştirme formatlarında hazırlanmıştır.

Ölçek maddelerinin tam metnine ulaşmak için referans gösterilen makalenin incelenmesi gerekmektedir.