İşle İlgili Temel İhtiyaç Tatmini Ölçeği

Özet

İşle İlgili Temel İhtiyaç Tatmini Ölçeği (İİTİTÖ), çalışanların iş ortamlarında deneyimledikleri temel psikolojik ihtiyaç tatmin düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir uyarlama aracıdır. Bu ölçek, Öz Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory – SDT) çerçevesinde, özerklik, yeterlilik ve ilişkililik ihtiyaçlarının işyeri bağlamında ne ölçüde karşılandığını değerlendirir. Ölçeğin Türkçe adaptasyon, yapı geçerliği ve güvenirliği analizleri 2018 yılında Cumali Uri tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu adaptasyon, psikoloji ve örgütsel davranış alanlarında çalışanların motivasyon ve iyilik hallerini incelemek için kritik bir araç sunmaktadır.

Ölçek, orijinal adı “Work-related Basic Need Satisfaction Scale” olan aracın kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlamayı amaçlamıştır. Elde edilen psikometrik bulgular, ölçeğin Türkçe konuşan çalışan popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir ölçüm sağladığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

İşle İlgili Temel İhtiyaç Tatmini Ölçeği, Temel Psikolojik İhtiyaçlar, Öz Belirleme Kuramı, İş Tatmini, Özerklik, Yeterlilik, İlişkililik, Uyarlama.

Yazarlar

Cumali Uri (Türkçe Uyarlama ve Sorumlu Yazar).

Amaç

İşle İlgili Temel İhtiyaç Tatmini Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin iş yaşamlarında hissettikleri üç temel psikolojik ihtiyacın (özerklik, yeterlilik ve ilişkililik) tatmin düzeyini nicel olarak ölçmektir. Bu ihtiyaçların tatmin edilmesi, çalışanların içsel motivasyonunu, iş performansını ve genel psikolojik iyilik halini doğrudan etkileyen merkezi bir faktör olarak kabul edilir.

Ölçek, araştırmacılara ve uygulayıcılara, örgütsel faktörlerin çalışanların temel ihtiyaçlarını nasıl desteklediğini veya engellediğini belirleme konusunda güvenilir veriler sağlamayı hedefler. Elde edilen bulgular, işyeri müdahalelerinin ve yönetim stratejilerinin çalışanların motivasyonel kaynaklarını artırmak üzere optimize edilmesine yardımcı olur.

Yapı

Ölçek, Edward Deci ve Richard Ryan tarafından ortaya konan Öz Belirleme Kuramı‘nın (SDT) temel varsayımlarına dayanmaktadır. SDT’ye göre, evrensel ve doğuştan gelen üç temel psikolojik ihtiyaç vardır ve bunların tatmini, optimum işleyiş ve psikolojik sağlık için zorunludur. İşle İlgili Temel İhtiyaç Tatmini Ölçeği, bu üç boyutu işyeri bağlamında ayrı ayrı ölçmektedir:

• Özerklik (Autonomy): Bireyin işinde kendi kararlarını verme, seçim yapma ve davranışlarını kendi değerleriyle uyumlu hale getirme hissi.
• Yeterlilik (Competence): Bireyin iş görevlerini etkili bir şekilde yerine getirme ve başarılı olma kapasitesine sahip olduğu hissi.
• İlişkililik (Relatedness): Bireyin iş arkadaşları ve yöneticileriyle güvenli, sıcak ve anlamlı sosyal bağlar kurma ve ait olma hissi.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlamasına yönelik geçerlik çalışmaları, Uri (2018) tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada, ölçeğin yapı geçerliğini test etmek amacıyla genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA sonuçları, orijinal ölçekte olduğu gibi, iş bağlamında temel ihtiyaçları temsil eden üç faktörlü yapının (Özerklik, Yeterlilik ve İlişkililik) Türk örnekleminde de kabul edilebilir düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymuştur.

Ayrıca, ölçeğin diğer ilgili yapılarla (örneğin, iş tatmini ve tükenmişlik) ilişkileri incelenerek ölçüt bağıntılı geçerlik kanıtları sunulmuştur. Bu analizler, temel ihtiyaç tatmininin, beklenen teorik yönde pozitif iş sonuçları ve negatif olumsuz iş sonuçları ile ilişkili olduğunu desteklemiştir.

Güvenirlik

İİTİTÖ’nün güvenirliği, Türkçe uyarlama çalışmasında iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) aracılığıyla değerlendirilmiştir. Uri (2018) tarafından yapılan analizler, hem toplam ölçek puanı hem de üç alt boyut için yüksek düzeyde iç tutarlılık değerleri (genellikle .70 ve üzeri) bildirmiştir. Bu sonuçlar, ölçek maddelerinin aynı temel psikolojik yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçeğin iş psikolojisi araştırmalarında tekrarlanabilir ve stabil sonuçlar üretebileceği anlamına gelmektedir. Gerekli görüldüğünde, ölçeğin zaman içindeki stabilitesini değerlendirmek için test-tekrar test güvenirlik çalışmalarının yapılması önerilebilir.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısı, Öz Belirleme Kuramı’nın öngördüğü teorik temele dayanmaktadır. Uri’nin (2018) çalışmasında, ölçeğin üç boyutlu yapısının Türk kültüründe de geçerli olup olmadığını incelemek temel hedeflerden biri olmuştur. Yapılan faktör analizleri, her bir ihtiyacın (Özerklik, Yeterlilik ve İlişkililik) ayrı bir faktör olarak belirginleştiğini ve maddelerin ilgili alt boyutlara yüksek yüklerle yüklendiğini göstermiştir. Bu durum, ölçeğin yapısal geçerliğini güçlendirmektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Genellikle 5’li veya 7’li Likert tipi derecelendirme ölçeği kullanılarak yanıtlanır (örneğin, “Kesinlikle Katılıyorum”dan “Kesinlikle Katılmıyorum”a).

Kullanılabilir Diller: Türkçe, İngilizce (Orijinal Versiyon).

Popülasyon Grubu: Çalışanlar (Örgütsel bağlamda görev yapan yetişkinler).

Yaş Grubu: Yetişkin Çalışan Popülasyonu.

Popülasyon Detayları: Uri (2018) çalışması, Türkiye’deki farklı sektörlerden çalışanlardan oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Katılımcılar, işyerindeki deneyimlerine ilişkin ifadeleri kendileri derecelendirirler.

Anahtar Kelimeler

Örgütsel Psikoloji, İşyeri Motivasyonu, Yeterlilik, Özerklik, İlişkililik İhtiyacı, Çalışan İyilik Hali, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2018

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı veya resmi lisans koşulları için sorumlu yazar (Cumali Uri) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik amaçlı kullanımlar genellikle izin alınarak ücretsiz olabilir.

Kaynaklar

Uri, C. (2018). Work-related Basic Need Satisfaction Scale: Analysis of construct validity and reliability in Turkısh. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27, 13-25.

Ölçeğin uyarlama çalışmasına ait orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: work-related-basic-need-satisfaction-scale-toad.pdf

İşle İlgili Temel İhtiyaç Tatmini Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin orijinal dilinde ve tam metnine ulaşmak için ilgili referans yayına başvurulması gerekmektedir.