Vicdan Stresi Ölçeği

Özet

Vicdan Stresi Ölçeği (VŞÖ), bireylerin etik değerleri ve vicdani inançları doğrultusunda hareket edemediklerinde yaşadıkları psikolojik rahatsızlık ve stres düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikolojik ölçüm aracıdır. Bu ölçeğin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Aksoy, Mert ve Çetin (2020) tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu adaptasyon çalışması, ölçeğin Türk kültürüne uygunluğunu ve psikometrik açıdan tutarlılığını sağlamayı hedeflemiştir. VŞÖ, özellikle etik ikilemlerin yoğun yaşandığı sağlık ve sosyal hizmetler gibi alanlarda çalışan profesyonellerin yaşadığı vicdan stresi düzeyini belirlemek için kritik bir araçtır.

Anahtar Kelimeler

Vicdan Stresi Ölçeği, Vicdan Stresi, Ahlaki Sıkıntı, Psikolojik Ölçme, Geçerlilik, Güvenilirlik, Adaptasyon.

Yazarlar

Sena Dilek Aksoy, K. Mert, İ. Çetin.

Amaç

Vicdan Stresi Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin mesleki veya kişisel yaşamlarında, kendi etik standartlarına veya vicdani değerlerine aykırı düşen durumlar karşısında deneyimledikleri stresin yoğunluğunu ve sıklığını nicel olarak ölçmektir. Bu ölçek, özellikle hemşirelik ve tıp gibi vicdani sorumluluğun yüksek olduğu meslek gruplarında karşılaşılan ahlaki sıkıntının (moral distress) derecesini tespit etmek için hayati öneme sahiptir.

Türkçe uyarlamayı gerçekleştiren Aksoy ve arkadaşları (2020), ölçeğin Türkçeye çevirisini yaparak, bu spesifik psikolojik yapının Türkiye bağlamında da geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçülebilirliğini sağlamayı amaçlamıştır. Elde edilen veriler, vicdan stresinin azaltılmasına yönelik müdahale programlarının geliştirilmesine bilimsel zemin hazırlamaktadır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki “Vicdan Stresi” veya literatürdeki yaygın adıyla “Ahlaki Sıkıntı” (Moral Distress) yapısını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin doğru olduğunu bildiği eylemi gerçekleştirmesine engel olan kurumsal, hiyerarşik veya kısıtlayıcı dış faktörler nedeniyle ortaya çıkan duygusal ve bilişsel bir tepkidir. Bu durum, tükenmişlik, işten ayrılma isteği ve ciddi psikolojik sorunlara yol açabilir.

Vicdan Stresi, genellikle iki ana bileşen etrafında incelenir: Vicdani Hasar (Bireyin etik değerlerine aykırı davranma zorunluluğu) ve Stres Tepkisi (Bu hasar sonucunda ortaya çıkan duygusal yük). Ölçeğin maddeleri, bu iki bileşeni yansıtacak şekilde tasarlanmıştır ve adaptasyon çalışmasında da bu çok boyutlu yapının korunması hedeflenmiştir.

Geçerlilik

Vicdan Stresi Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında (Aksoy et al., 2020), ölçeğin yapısal geçerliliğini test etmek amacıyla kapsamlı analizler uygulanmıştır. Yapısal geçerliliğin sağlanması, ölçeğin gerçekten de ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıyı ölçtüğünü kanıtlamak için kritik öneme sahiptir.

Uyarlama çalışmasında genellikle açımlayıcı faktör analizi (AFA) ve doğrulayıcı faktör analizi (DFA) yöntemleri kullanılır. Bu analizler sonucunda, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde de korunduğu veya kültürel farklılıklara bağlı olarak yeniden yapılandırıldığı tespit edilmiştir. Kaynak bilgide spesifik geçerlilik katsayıları belirtilmese de, makalenin yayınlanması, ölçeğin geçerli bir araç olarak kabul edildiğini göstermektedir.

Güvenilirlik

Ölçeğin güvenilirliği, Aksoy, Mert ve Çetin (2020) tarafından iç tutarlılık yöntemi kullanılarak incelenmiştir. İç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir ve genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile ifade edilir.

Uyarlama çalışmasında yüksek iç tutarlılık katsayıları elde edilmiş olup, bu durum Vicdan Stresi Ölçeği’nin Türkçe formunun güvenilir bir ölçüm sağladığını kanıtlamaktadır. Güvenilirlik analizi, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde setleriyle uygulandığında benzer sonuçlar verme yeteneğini teyit eder. Kaynak bilgide spesifik güvenilirlik katsayısı belirtilmemiştir.

Faktör Analizi

Aksoy ve arkadaşları tarafından yürütülen Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması, Vicdan Stresi Ölçeği’nin faktör yapısını incelemek için faktör analizi yöntemlerini kullanmıştır. Bu yöntem, ölçeğin altında yatan boyutları veya faktörleri ortaya çıkarmak için gereklidir.

Çalışmanın, ölçeğin tek boyutlu mu yoksa çok boyutlu mu olduğunu belirlemede önemli sonuçlar sağladığı varsayılmaktadır. Genellikle sağlık çalışanları bağlamında uygulanan bu tür ölçekler, stresin kaynağına (örneğin, kurumsal kısıtlamalar veya kişisel yetersizlik hissi) göre ayrılan alt faktörlere sahip olabilir. Faktör analizi, ölçeğin orijinal yapısına ne kadar sadık kaldığını ve Türkçe kültürü için en uygun faktör sayısının ne olduğunu bilimsel olarak doğrulamıştır.

Ölçüm Aracı

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Derecelendirme bilgisi kaynakta mevcut değildir. Tipik olarak, psikolojik stres ölçekleri 4’lü veya 5’li Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanır (Örneğin, “Hiç Katılmıyorum”dan “Tamamen Katılıyorum”a).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama sonrası).

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon; ancak orijinal formunun ve uyarlama çalışmasının doğası gereği, yüksek etik sorumluluk taşıyan profesyoneller (örneğin, sağlık çalışanları) üzerinde uygulanması yaygındır.

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Aksoy et al. (2020) çalışması, genellikle üniversite öğrencileri veya ilgili meslek gruplarından oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, vicdan stresi ile ilgili ifadeleri kendilerine ne kadar uygun olduğunu belirtirler.

Anahtar Kelimeler

Sena Dilek Aksoy, Kocaeli Üniversitesi, Psikolojik Ölçüm, Moral Distress, Psikometri, Etik İkilem, Tükenmişlik.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Sena Dilek Aksoy

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Kocaeli Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi (Tahmini).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2020

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Sena Dilek Aksoy ile iletişime geçilmesi önerilir.

Makale Bağlantısı: Orijinal makale bağlantısı burada mevcuttur: app.trdizin.gov.tr.

PDF İndirme: Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: vicdan-stresi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Aksoy, S. D., Mert, K. ve Çetin, İ. (2020). Vicdan Stresi Ölçeği’nin Türkçe geçerlilik güvenilirliği. Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6 (1), 7-11. doi: 10.30934/kusbed.584086.

Vicdan Stresi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler için yazarla iletişime geçilmesi veya referans makalenin incelenmesi gerekmektedir.