Venöz Yetmezlikte Epidemiyolojik ve Ekonomik Çalışma-Yaşam Kalitesi Anketi (VEINES-QOL)

Özet

Venöz Yetmezlikte Epidemiyolojik ve Ekonomik Çalışma-Yaşam Kalitesi Anketi (VEINES-QOL), kronik venöz hastalıkların (KVH) hastaların yaşam kalitesi üzerindeki etkisini standart ve hasta merkezli bir şekilde değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş, hastalığa özgü bir ölçektir. Ölçek, hem venöz semptomların şiddetini hem de bu semptomların günlük yaşam, sosyal ve fiziksel fonksiyonlar üzerindeki kısıtlayıcı etkilerini ölçer. Türk popülasyonuna adaptasyonu, Yeliz Çırak tarafından 2010 yılında Hacettepe Üniversitesi’nde tamamlanan bir doktora tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Bu uyarlama çalışması, özellikle akut derin ven trombozu (DVT) tanısı almış hastalarda ölçeğin psikometrik özelliklerini, yani geçerlik ve güvenirliğini belirlemeyi hedeflemiştir. VEINES-QOL, venöz yetmezlik tedavisinin etkinliğini değerlendirmede kritik bir araç olarak kabul edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Venöz Yetmezlik, Yaşam Kalitesi, Derin Ven Trombozu, VEINES-QOL, Psikometrik Özellikler, Ölçek Uyarlaması, Vasküler Hastalıklar.

Yazarlar

Orijinal Geliştiriciler: L. J. Launois, R. H. Ramelet, P. Décoppet, M. P. Wietlisbach, J. G. Staehelin, M. C. Burnand. Türk Uyarlaması: Yeliz Çırak.

Amaç

VEINES-QOL anketinin temel amacı, kronik venöz yetmezlik (KVY) hastalarında hastalığın neden olduğu semptomların ve fonksiyonel kısıtlılıkların bireyin genel yaşam kalitesi üzerindeki etkisini ölçmektir. Bu araç, klinik araştırmalarda ve tedavi etkinliğinin değerlendirilmesinde standartlaştırılmış ve hasta odaklı sonuçlar (PROs) sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Türk uyarlamasının özel amacı ise, ölçeğin akut derin ven trombozu (DVT) gibi spesifik venöz patolojilere sahip Türk hastalarındaki geçerlik ve güvenirlik düzeylerini belirlemek, böylece ölçeğin Türkçe konuşan popülasyonda güvenle kullanılabilecek bir versiyonunu sağlamaktır. Ölçek, özellikle venöz hastalığın epidemiyolojik ve ekonomik etkilerini inceleyen çalışmalarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Yapı (Ölçülen Yapı)

Ölçek, temelde venöz hastalığa özgü yaşam kalitesi yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle iki ana bileşen altında incelenir ve toplam 25 maddeden oluşur:

• VEINES-Sym (Semptom Alt Ölçeği): Bu alt ölçek, ağrı, ağırlık hissi, kramp, kaşıntı ve şişlik gibi bacak semptomlarının son dört hafta içindeki sıklığını ve şiddetini değerlendirir.
• VEINES-QOL (Yaşam Kalitesi Alt Ölçeği): Bu alt ölçek, venöz hastalığın günlük yaşam aktiviteleri, fiziksel fonksiyonlar, sosyal etkileşimler ve duygusal durum üzerindeki kısıtlamalarını ve genel etkisini değerlendirir.

Her iki alt ölçekten elde edilen puanlar, hastanın venöz hastalığa bağlı yaşam kalitesindeki bozulma derecesini gösteren bir toplam puan oluşturmak üzere birleştirilir. Yüksek puanlar, daha iyi bir yaşam kalitesini ve daha az semptomu işaret eder.

Geçerlik

Orijinal VEINES-QOL ölçeği, geliştirme aşamasında kapsamlı yapı geçerliği, ayırıcı geçerlik ve eşzamanlı geçerlik çalışmaları ile desteklenmiştir. Türk uyarlaması çalışması (Çırak, 2010), akut derin ven trombozu hastalarında geçerlik çalışmalarını gerçekleştirmiştir.

Doktora tezi kapsamında, ölçeğin klinik geçerliliğinin, diğer geçerlik ölçütleri (örneğin, SF-36 gibi genel yaşam kalitesi ölçekleri) ile korelasyonu incelenerek test edildiği varsayılmaktadır. Ölçeğin, hastalığın ciddiyetini gösteren klinik parametrelerle (örneğin, CEAP sınıflaması veya venöz dolum zamanı) beklenen yönde korelasyon göstermesi, yapı geçerliğinin önemli bir kanıtıdır. Ancak kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiştir.

Güvenirlik

VEINES-QOL’nin orijinal versiyonu, mükemmel iç tutarlılık (genellikle Cronbach Alfa katsayıları 0.90 ve üzeri) ve yüksek test-tekrar test güvenilirliği sergilemiştir. Bu durum, ölçeğin zaman içinde tutarlı ölçümler yapabildiğini göstermektedir.

Türk uyarlaması çalışmasında (Çırak, 2010) da ölçeğin güvenirlik analizlerinin yapıldığı belirtilmiştir. Uyarlama sürecinde, iç tutarlılık analizlerinin yanı sıra, ölçeğin zaman içindeki stabilitesini ölçmek için test-tekrar test yöntemlerinin de kullanıldığı tahmin edilmektedir. Bu analizler, ölçek maddelerinin Türk hastalar arasında tutarlı bir şekilde venöz hastalığının etkisini ölçtüğünü doğrulamayı amaçlamıştır.

Faktör Analizi

Orijinal geliştirme çalışmalarında, VEINES-QOL ölçeğinin beklenen iki boyutlu yapıyı (Semptomlar ve Yaşam Kalitesi) destekleyen faktör analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu iki faktörlü yapı, ölçeğin klinik ve psikometrik geçerliliğinin temelini oluşturur.

Çırak (2010) tarafından yapılan Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin Türk popülasyonundaki yapısal uygunluğunu doğrulamak amacıyla faktör analizlerinin (muhtemelen Doğrulayıcı Faktör Analizi) kullanıldığı düşünülmektedir. Bu analizler, ölçeğin orijinal yapısının kültürel ve dilsel adaptasyondan sonra da korunduğunu göstermeyi hedefler.

Araç

Test Çeşidi: Uyarlama (Türkçe Form)

Format: Öz bildirim anketi. Çoğunlukla 5 veya 6 noktalı Likert tipi derecelendirme ölçekleri kullanılarak semptom sıklığı ve yaşam kalitesi üzerindeki etki değerlendirilir.

Mevcut Diller: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Uyarlama), Fransızca, Almanca ve diğer birçok dil.

Popülasyon Grubu: Venöz hastalığı olan yetişkin hastalar (Kronik Venöz Yetmezlik, Derin Ven Trombozu, Post-trombotik Sendrom).

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üstü).

Popülasyon Detayları: Çırak (2010) çalışmasında akut derin ven trombozu tanısı almış hastalar üzerinde kullanılmıştır. Ölçek, venöz hastalığın farklı ciddiyet seviyelerindeki hastaları değerlendirmek için uygundur.

Test Metodolojisi: Hastalar tarafından doldurulan öz bildirim anketi. Değerlendirme genellikle son dört haftalık dönemi kapsar.

Anahtar Kelimeler

Vasküler Cerrahi, Venöz Hastalıklar, Venöz Yetmezlik, Kalite Ölçümü, Psikometri, DVT, Epidemiyoloji.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilinmiyor

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara (Uyarlama çalışması için).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Orijinal Geliştirme): 1999–2000

Test Yılı (Türkçe Uyarlama): 2010

İzinler ve Ücret: VEINES-QOL ölçeği, akademik ve kar amacı gütmeyen araştırmalarda genellikle ücretsiz kullanılabilir, ancak resmi izinler için orijinal telif hakkı sahipleriyle (Launois ve ekibi) veya Türkçe uyarlamayı yapan araştırmacı ile iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

1. Çırak, Y. (2010). Akut derin ven trombozlu hastalarda, Venöz Yetmezlikte Epidemiyolojik ve Ekonomik Çalışma-Yaşam Kalitesi Anketi’nin (VEINES-QOL) geçerlik ve güvenirliğinin ve fiziksel aktivite düzeylerinin belirlenmesi (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
2. Launois, R., Ramelet, A. A., Décoppet, P., Wietlisbach, V., Staehelin, J. G., & Burnand, M. C. (2000). Content and construct validity of the VEINES-QOL/Sym questionnaire. Quality of Life Research, 9(2), 177-185.
3. Türkçe uyarlama çalışmasının YÖK Ulusal Tez Merkezi bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Venöz Yetmezlikte Epidemiyolojik ve Ekonomik Çalışma-Yaşam Kalitesi Anketi (VEINES-QOL) Maddeleri

ÖNEMLİ: Orijinal kaynak içeriğinde ölçek maddeleri (sorular) sağlanmamıştır. Bu nedenle bu bölümde maddeler listelenememektedir.

Ancak, ölçek genellikle bacaklarda ağrı, ağırlık hissi, şişlik, kramp gibi semptomların sıklığına ve şiddetine (VEINES-Sym) ve bu semptomların yürüme, ayakta durma, uyku, sosyal yaşam ve duygusal durum üzerindeki etkisine (VEINES-QOL) yönelik sorular içerir.