Uyku ile İlgili İşlevsiz İnanç ve Tutumlar Ölçeği

Özet

Uyku ile İlgili İşlevsiz İnanç ve Tutumlar Ölçeği (DBAS), kronik uykusuzluğun bilişsel davranışçı tedavisinde merkezi bir rol oynayan, bireylerin uykuya dair sahip oldukları olumsuz ve işlevsiz bilişleri ve tutumları ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Bu ölçeğin Türk popülasyonuna yönelik kısa versiyonunun (Uyarlama) geçerlik ve güvenirlik çalışması Boysan ve arkadaşları (2010) tarafından gerçekleştirilmiştir. Orijinal ölçeğin kısa versiyonu olan bu uyarlama, bireylerin uykuya ilişkin yanlış beklentilerini, uyku kaybının sonuçlarına dair aşırı endişelerini ve uyku kontrolüne dair işlevsiz inançlarını değerlendiren 16 maddeden oluşmaktadır. Ölçek, klinik ve araştırma ortamlarında, uyku bozukluklarının bilişsel bileşenlerinin hızlı ve etkili bir şekilde belirlenmesini sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Uyku, Uykusuzluk, İşlevsiz İnançlar, Bilişsel Değerlendirme, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Uyku Bozuklukları.

Yazarlar

Boysan, M., Merey, Z., Kalafat, T., Kağan, M.

Amaç

Bu enstrümanın temel amacı, bireylerin uyku kalitesini ve süresini olumsuz etkileyen, uykusuzluğun sürdürülmesinde kritik rol oynayan bilişsel çarpıtmaları ve olumsuz tutumları sistematik olarak ölçmektir. Türk örneklemindeki uyarlama çalışması, uluslararası alanda kabul görmüş olan bu kısa ölçeğin psikometrik açıdan sağlam ve kültürel olarak uygun bir versiyonunu sağlamayı hedeflemiştir. Bu sayede, klinisyenler ve araştırmacılar, uykusuzluk tedavisinin bilişsel bileşenlerini hedeflemede kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araca sahip olmuşlardır.

Yapı

Ölçek, uykusuzluğun bilişsel modeline dayanan işlevsiz inançları ve tutumları ölçmektedir. Bu inançlar genellikle uyku ihtiyacının abartılması, uykusuzluğun sonuçlarının felaketleştirilmesi, uyku kontrolüne dair yanlış atıflar ve uykuya dair yanlış beklentiler gibi alanları kapsar. Ölçeğin orijinal yapısı dört faktörlü bir modeli desteklemektedir; bu faktörler genellikle uykuya dair endişe, uyku kontrolü, uyku kaybının sonuçları ve uyku beklentileri gibi temel bilişsel alanları temsil eder. Ölçek, bu işlevsiz inançlar ne kadar yüksekse, bireyin kronik uykusuzluk yaşama olasılığının da o kadar yüksek olduğunu varsayar.

Geçerlik

Ölçeğin Türk örneklemindeki geçerlik çalışmaları, enstrümanın yapısal ve eşzamanlı geçerliliğini değerlendirmeye odaklanmıştır. Yapısal geçerliliği incelemek amacıyla, orijinal ölçeğin hipotez edilen dört faktörlü yapısının mevcut verilere uygun olup olmadığı analiz edilmiştir. Bu analizler, ölçeğin teorik yapısını destekleyen uygunluk indeksleri sunmuştur. Eşzamanlı geçerliliği değerlendirmek için ise, enstrümanın puanları ile depresyon, anksiyete veya genel uyku kalitesi gibi diğer ilgili psikolojik yapılar arasındaki ilişkiler Pearson korelasyonları kullanılarak hesaplanmıştır. Son olarak, ölçek maddelerinin tek tek psikometrik yeterliliğini belirlemek üzere madde istatistikleri elde edilmiştir.

Güvenirlik

Uyku ile İlgili İşlevsiz İnanç ve Tutumlar Ölçeği’nin Türk popülasyonundaki iç tutarlılığı ve zamana bağlı istikrarı detaylı bir şekilde incelenmiştir. İç tutarlılık, maddelerin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösteren Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Zamana bağlı güvenirlik (test-tekrar test), iki haftalık bir aralıkla uygulanan ölçümler arasındaki korelasyonun hesaplanmasıyla belirlenmiştir. Ayrıca, ölçeğin psikometrik özelliklerini daha güçlü bir şekilde modellemek amacıyla, Satora-Bentler normallik düzeltmesi ile birlikte Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) kullanılmıştır, bu da güvenirlik değerlendirmesine sofistike bir yaklaşım katmıştır.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısını doğrulamak amacıyla Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) kullanılmıştır. Analizler, orijinal dört faktörlü yapının Türk örneklemindeki verilerle ne ölçüde uyumlu olduğunu test etmiştir. Yapılan analizlerde, verilerin normal dağılım göstermeme potansiyeline karşı hassas bir yöntem olan Satora-Bentler normallik düzeltmesi uygulanmıştır. Bu yöntem, ölçeğin yapısal geçerlik kanıtlarını güçlendirerek, 16 maddenin beklenen faktör yüklerini doğru bir şekilde temsil ettiğini göstermiştir. Yapısal doğrulama, ölçeğin psikometrik sağlamlığının temelini oluşturur.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (16 madde)

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinali İngilizce)

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, özellikle uyku sorunları yaşayan veya uykusuzluk riski taşıyan bireyler.

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle yetişkin popülasyon).

Popülasyon Detayları: Türk popülasyonu üzerinde standartlaştırılmıştır.

Test Metodolojisi: 1’den (kesinlikle katılmıyorum) 10’a (kesinlikle katılıyorum) kadar uzanan 10 noktalı bir Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır. Yüksek puanlar, daha fazla işlevsiz inançlar ve tutumları işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Davranışçı Terapi, Uykusuzluk, Psikometri, Cronbach Alfa, Güvenirlik, Geçerlik, Ölçek Geliştirme, SEM.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil.

Bağlılık E-posta Adresleri: Temel Kalafat: [email protected]

Yazışma Adresi: İletişim e-posta adresi yukarıda belirtilmiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Ticari kullanım ve telif hakları için ilgili yazarlarla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Sorumlu yazar Temel Kalafat’tır.

Test Yılı (Uyarlama): 2010

Makale Bağlantısı: Orijinal makalenin bağlantısı: ac.els-cdn.com

PDF İndirme: Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: uyku-ile-ilgili-islevsiz-inanc-ve-tutumlar-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Boysan, M., Merey, Z. Kalafat, T. ve Kağan, M. (2010). Validation of a brief version of the dysfunctional beliefs and attitudes about sleep scale in Turkish sample. Procedia Social and Behavioral Sciences, 5, 314–317. doi:10.1016/j.sbspro.2010.07.095

Uyku ile İlgili İşlevsiz İnanç ve Tutumlar Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. (Madde içeriği kaynakta sağlanmamıştır, ancak ölçek 16 maddeden oluşmaktadır.)

Bu ölçek 16 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme 1 (kesinlikle katılmıyorum) ile 10 (kesinlikle katılıyorum) arasında değişmektedir.

*** Ölçek maddeleri kaynak içerikte yer almamaktadır. ***