Üstbiliş Ölçeği-30

Özet

Üstbiliş Ölçeği-30 (ÜBÖ-30), bireylerin kendi bilişsel süreçleri hakkındaki inançlarını, değerlendirmelerini ve stratejilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, Adrian Wells ve Gerald Matthews tarafından geliştirilen orijinal Metacognitions Questionnaire (MCQ) temel alınarak oluşturulmuştur. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu, 2008 yılında Ahmet Tosun ve Murat Irak tarafından gerçekleştirilmiştir. Adaptasyon çalışması, ölçeğin Türkçe kültüründeki geçerliğini ve güvenirliğini incelemeyi, ayrıca üstbilişsel inançların kaygı ve obsesif-kompülsif belirtilerle ilişkisini araştırmayı amaçlamıştır. ÜBÖ-30, bilişsel terapilerde ve klinik araştırmalarda önemli bir rol oynayan üstbilişsel işlev bozukluklarını değerlendirmede kritik bir araçtır.

Anahtar Kelimeler

Üstbiliş, ÜBÖ-30, Bilişsel Model, Metakognisyon, Psikometri, Kaygı, Obsesif-Kompülsif Bozukluk (OKB), Adaptasyon, Psikolojik Ölçek.

Yazarlar

Ahmet Tosun, Murat Irak

[quads id=5]

Amaç

Üstbiliş Ölçeği-30 (ÜBÖ-30), bireylerin düşünme süreçleri hakkında sahip oldukları inançları sistematik olarak değerlendirmeyi amaçlar. Bu inançlar genellikle bireyin bilişsel kapasitesine, düşüncelerin kontrol edilebilirliğine ve düşüncelerin tehlike potansiyeline odaklanır. Ölçek, bu üstbilişsel inançların düzeyini belirleyerek, özellikle anksiyete bozuklukları ve obsesif-kompülsif bozukluk gibi psikopatolojilerin bilişsel modellerini destekleyen veriler sağlamayı hedefler.

Türkçe uyarlama çalışmasının temel amacı, ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlayarak, Türk popülasyonunda üstbilişsel süreçlerin geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçülmesine olanak tanımaktır. Araştırmacılar bu sayede, üstbilişsel faktörlerin psikolojik belirtiler üzerindeki etkisini klinik ve akademik ortamlarda inceleyebilmiştir.

Yapı

ÜBÖ-30, üstbiliş yapısını beş temel alt boyutta incelemektedir. Bu alt boyutlar, bireyin bilişsel süreçlerini nasıl algıladığına ve yönettiğine dair farklı yönleri temsil eder. Ölçek toplam 30 maddeden oluşur ve her alt boyut 6 madde içerir.

Ölçeğin ölçtüğü beş temel üstbilişsel alt boyut şunlardır:

• Olumlu İnançlar (6 madde): Endişe ve ruminasyon gibi bilişsel süreçlerin problem çözmeye veya gelecekteki tehlikelerden kaçınmaya yardımcı olacağına dair pozitif inançları ölçer.
• Bilişsel Güven (6 madde): Bireyin hafıza, dikkat ve muhakeme yeteneğine olan güven eksikliğini veya aşırı güvenini değerlendirir. Düşüncelerine ve algılarına ne kadar güvendiğini gösterir.
• Kontrol Edilemezlik ve Tehlike (6 madde): Düşüncelerin kontrol edilemez olduğuna ve bu düşüncelerin potansiyel olarak tehlikeli sonuçlar doğurabileceğine dair negatif inançları ölçer.
• Bilişsel Farkındalık (6 madde): Bireyin zihninden geçen düşünce ve duygularla aşırı derecede meşgul olma eğilimini, yani bilişsel süreçlere odaklanma düzeyini değerlendirir.
• Kontrol İhtiyacı (6 madde): Endişelenmenin kendisinin tehlikeli olduğu veya düşüncelerin sürekli kontrol altında tutulması gerektiği yönündeki inançları kapsar.

Geçerlik

Tosun ve Irak (2008) tarafından yürütülen Türkçe uyarlama çalışmasında, Üstbiliş Ölçeği-30’un yapısal ve kriter geçerliği incelenmiştir. Yapılan analizler, orijinal ölçek yapısının (beş faktörlü model) Türkçe örneklemde de korunduğunu göstermiştir.

Özellikle, ölçeğin geçerliği, kaygı ve obsesif-kompülsif belirtilerle olan korelasyonları aracılığıyla desteklenmiştir. Yüksek ÜBÖ-30 puanlarının, klinik olarak anlamlı düzeyde kaygı ve OKB belirtileriyle pozitif yönde ilişkili olduğu saptanmıştır, bu da ölçeğin ölçmek istediği psikopatoloji eğilimlerini başarıyla yansıttığını gösterir.

Güvenirlik

Türkçe uyarlama çalışması, Üstbiliş Ölçeği-30’un iç tutarlılık ve muhtemelen test-tekrar test güvenirliğini incelemiştir. İç tutarlılık analizlerinde (Cronbach Alfa katsayısı), ölçeğin genel puanı ve alt boyutları için kabul edilebilir düzeyde yüksek katsayılar elde edilmiştir.

Bu yüksek iç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin aynı temel üstbilişsel yapıyı ölçme konusunda tutarlı olduğunu ve dolayısıyla ölçeğin bilimsel araştırmalarda ve klinik değerlendirmelerde güvenle kullanılabileceğini ortaya koymaktadır.

Faktör Analizi

Üstbiliş Ölçeği-30’un Türkçe adaptasyonu sürecinde, ölçeğin yapısal geçerliğini test etmek amacıyla faktör analizi kullanılmıştır. Bu analizler, orijinal İngilizce ölçekte tanımlanan beş faktörlü yapının (Olumlu İnançlar, Bilişsel Güven, Kontrol Edilemezlik ve Tehlike, Bilişsel Farkındalık, Kontrol İhtiyacı) Türk örnekleminde de doğrulandığını göstermiştir.

Faktör yapısının korunması, ölçeğin orijinal yapıyı kültürel farklılıklara rağmen başarıyla temsil ettiğini ve üstbiliş teorisinin temel bileşenlerini hedeflediğini kanıtlamıştır. Bu bulgular, ölçeğin teorik temellerini sağlamlaştırmaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Ölçeği (30 madde)

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal: İngilizce)

Popülasyon Grubu: Yetişkinler (Genel ve Klinik Örneklemler)

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle 18 yaş ve üzeri)

Popülasyon Detayları: Türkçe adaptasyon çalışması genellikle üniversite öğrencileri ve/veya genel yetişkin popülasyonu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, 4’lü Likert Ölçeği kullanılarak derecelendirilir. Katılımcılar her maddeye ne ölçüde katıldıklarını belirtirler (1=Kesinlikle katılmıyorum – 4= Kesinlikle katılıyorum). Yüksek puanlar, daha yüksek düzeyde üstbilişsel işlev bozukluğu veya maladaptif üstbilişsel inançlar anlamına gelir.

Anahtar Kelimeler

Üstbilişsel İnançlar, Psikolojik Değerlendirme, Obsesyon, Kaygı Bozuklukları, Bilişsel Davranışçı Terapi, Psikometri, Likert Ölçeği.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Ahmet Tosun

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değil (Okan Üniversitesi ile ilişkilendirilebilir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Üstbiliş Ölçeği-30’un Türkçe adaptasyonu ve psikometrik özellikleri 2008 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin akademik ve klinik amaçlı kullanımı genellikle ilgili makaleye atıfta bulunmayı gerektirir. Ticari kullanım veya geniş ölçekli uygulamalar için sorumlu yazar (Ahmet Tosun) ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanına aşağıdaki bağlantıdan erişilebilir: ustbilis-olcegi-30-ubo-30-toad.pdf

Kaynaklar

Tosun, A. ve Irak, M. (2008). Üstbiliş Ölçeği-30’un Türkçe uyarlaması, geçerliği, güvenirliği, kaygı ve obsesif-kompülsif belirtilerle İlişkisi. Türk Psikiyatri Dergisi, 19(1), 67-80.

Makalenin tam metnine Türk Psikiyatri Dergisi üzerinden de erişilebilir: turkpsikiyatri.com

[quads id=5]

Üstbiliş Ölçeği-30 Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

• 5 alt boyut ve 30 madde
• Olumlu İnançlar (6 m): Endişelenmek gelecekteki problemlerden kaçınmama yardımcı olur.
• Bilişsel Güven (6 m): Kelimeler ve isimler konusunda belleğime güvenim pek yoktur.
• Kontrol Edilemezlik ve Tehlike (6 m): Eğer beni endişelendiren bir düşünceyi kontrol edemezsem ve bu gerçekleşirse, benim hatam olur.
• Bilişsel Farkındalık (6 m): Aklımdan geçenlerle çok uğraşırım.
• Kontrol İhtiyaç (6 m): Endişelenmem benim için tehlikelidir.