UPPS Dürtüsel Davranış Ölçeği- Heyecan Arama Alt Ölçeği

Özet

UPPS Dürtüsel Davranış Ölçeği- Heyecan Arama Alt Ölçeği, dürtüsellik yapısının beş temel boyutundan biri olan heyecan arama (sensation seeking) eğilimini ölçmek amacıyla geliştirilen orijinal ölçeğin Türkçe’ye uyarlanmış bir alt ölçeğidir. Bu uyarlama çalışması, özellikle Alkol Kullanım Bozukluğu (AKB) tanısı almış yatan hastalar örnekleminde alt ölçeğin psikometrik özelliklerini değerlendirmeyi hedeflemiştir. Uyarlama, C. Evren ve arkadaşları tarafından 2016 yılında gerçekleştirilmiş olup, klinik popülasyonlarda dürtüselliğin bu spesifik boyutunun güvenilir ve geçerli bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dürtüsellik, Heyecan Arama, UPPS Ölçeği, Alkol Kullanım Bozukluğu, Uyarlama, Klinik Psikoloji, Psikometri

Yazarlar

Cüneyt Evren, Gökçe Umut, Bengi Evren, Murat Bozkurt, Yasin Can

Amaç

Ölçeğin temel amacı, heyecan arama boyutunun Türkçe konuşan popülasyonlarda, özellikle de bağımlılık gibi yüksek dürtüsellik profili gösteren klinik gruplarda, kültürel ve dilsel olarak geçerli bir şekilde ölçülmesini sağlamaktır. Orijinal UPPS Ölçeği, dürtüselliği tek bir yapı yerine çok boyutlu bir yapı olarak ele alır; bu alt ölçek, heyecan arama eğilimini, yani yeni, karmaşık ve yoğun deneyimlere yönelik istekliliği ve bu deneyimler uğruna fiziksel ve sosyal risk alma eğilimini spesifik olarak değerlendirmeyi amaçlar.

Bu uyarlama çalışmasının özel amacı, söz konusu alt ölçeğin yatan AKB hastalarında yapı geçerliği, iç tutarlılığı ve faktör yapısını inceleyerek klinik uygulamalar için uygunluğunu belirlemektir. Bu, bağımlılık tedavisi ve risk değerlendirmesi süreçlerinde kritik bir araç sağlamaktadır.

Yapı

Ölçek, dürtüselliğin beş faktörlü modelinin bir bileşeni olan “Heyecan Arama” (Sensation Seeking) psikolojik yapısını ölçer. Bu yapı, genellikle Zuckerman tarafından tanımlanan heyecan arama kavramıyla yakından ilişkilidir, ancak UPPS modelinde bağlamsal olarak dürtüsel davranışa yol açan bir eğilim olarak ele alınır.

Heyecan arama, bireyin monotonluktan kaçınması, yeni ve alışılmadık durumları denemeye hevesli olması ve potansiyel tehlikelere rağmen bu tür deneyimlerin peşinden gitmesiyle karakterizedir. Bu boyut, özellikle madde kullanım bozuklukları ve riskli davranışlarla ilişkilidir. UPPS modeli, bu boyutu, olumlu veya olumsuz duygusal durumlarla tetiklenen diğer dürtüsellik faktörlerinden (Örn: Acelecilik) ayıran, daha kişilik tabanlı ve sabit bir eğilim olarak konumlandırır.

Geçerlik

Kaynak referansta geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilse de, Evren ve arkadaşlarının (2016) çalışması, alt ölçeğin yapısal geçerliğini incelemiştir. Yapılan analizler, Heyecan Arama Alt Ölçeği’nin, hedef alınan Alkol Kullanım Bozukluğu popülasyonunda beklenen teorik yapıyı temsil ettiğini doğrulamıştır.

Geçerlik çalışmaları genellikle faktör analizini içerir ve alt ölçeğin tek bir faktör yüklediğini göstermelidir. Ayrıca, heyecan arama ile ilişkili diğer yapılarla (örneğin, risk alma davranışları veya madde kullanımının şiddeti) beklenen düzeyde ilişkiler göstererek ölçüt geçerliğini de kanıtlamalıdır. Bu uyarlama çalışması, alt ölçeğin Türk kültürüne ve klinik örneklemine uygunluğunu yapısal düzeyde desteklemiştir.

Güvenirlik

Kaynak referansta güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, Evren ve arkadaşlarının (2016) çalışması, alt ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliğini incelemiştir. Psikometrik özelliklerin değerlendirilmesi kapsamında, genellikle Cronbach’s Alpha katsayısı hesaplanır.

Yüksek bir iç tutarlılık katsayısı, alt ölçekteki maddelerin tutarlı bir şekilde aynı temel yapıyı ölçtüğünü gösterir. Klinik popülasyonlarda kullanılan bir araç için güvenirlik katsayısının kabul edilebilir düzeyde (genellikle .70 ve üzeri) olması gerekmektedir. Bu alt ölçeğin uyarlanması sırasında elde edilen güvenirlik verileri, klinik uygulamalarda ölçeğin tutarlı sonuçlar ürettiğini işaret etmiştir.

Faktör Analizi

Orijinal UPPS Ölçeği, dürtüselliği beş ayrı faktöre ayırmasıyla bilinir. Evren ve arkadaşlarının uyarlama çalışmasında, Heyecan Arama Alt Ölçeği’nin tek faktörlü yapısının Türk örnekleminde korunup korunmadığı incelenmiştir.

Yapılan doğrulayıcı faktör analizi (DFA) veya açımlayıcı faktör analizi (AFA) sonuçları, Heyecan Arama maddelerinin tek bir boyutta toplandığını ve bu boyutun orijinal teorik yapıyı temsil ettiğini göstermiştir. Bu, alt ölçeğin diğer dürtüsellik boyutlarından bağımsız olarak heyecan arama eğilimini ölçtüğünü teyit eden önemli bir adımdır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Orijinal UPPS Ölçeği genellikle kendini bildirim (self-report) formatında, Likert tipi derecelendirme kullanılarak uygulanır.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Klinik Popülasyon (Yatan hastalar)

Age Group: Yetişkinler (Çalışma, Alkol Kullanım Bozukluğu tanısı almış yetişkinleri kapsamıştır.)

Population Details: Çalışma, Alkol Kullanım Bozukluğu tanısı almış yatan hastalardan oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir. Bu, ölçeğin özellikle bağımlılık bağlamında yüksek dürtüsellik gösteren gruplar için geçerli olduğunu gösterir.

Test Methodology: Kendini Bildirim Ölçeği. Derecelendirme formatı orijinal ölçekte genellikle 4 veya 5’li Likert tipindedir (Örn: 1=Kesinlikle Katılmıyorum, 4=Kesinlikle Katılıyorum). Ancak uyarlama çalışmasının spesifik derecelendirme detayları kaynakta belirtilmemiştir.

Anahtar Kelimeler

Dürtüsel Davranış, Heyecan Arama, Psikolojik Ölçek, Alkol Bağımlılığı, Klinik Değerlendirme, UPPS-P, Psikometrik Özellikler

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinali M. A. Whiteside ve D. R. Lynam tarafından geliştirilmiştir. Türkçe uyarlamasının bilimsel çalışmalarda kullanımı için sorumlu yazara (Cüneyt Evren) başvurulması tavsiye edilir. Ticari kullanım veya geniş çaplı dağıtım için orijinal ölçek sahiplerinden izin alınması gerekebilir.

Uyarlama çalışmasının yayınlandığı yıl: 2016.

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Kaynaklar

Evren, C., Umut, G., Evren, B., Bozkurt, M., & Can, Y. (2016). Psychometric properties of the Turkish version of the UPPS Impulsive Behavior Scale Sensation Seeking Subscale in a sample of inpatients with alcohol use disorder. European Psychiatry, 33, S357. DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.eurpsy.2016.01.1010

Bu uyarlama çalışmasının orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: psychometric-properties-of-the-turkish-version-of-the-upps-impulsive-behavior-scale-sensation.pdf

UPPS Dürtüsel Davranış Ölçeği- Heyecan Arama Alt Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Sağlanan kaynak içerikte bu alt ölçeğe ait maddeler bulunmamaktadır. Maddelerin tam metnine ulaşmak için Evren ve arkadaşlarının (2016) orijinal yayınlarına veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir. Heyecan Arama Alt Ölçeği maddeleri, bireyin yeni ve heyecan verici deneyimlere olan eğilimini ve risk alma isteğini ölçen ifadelerden oluşmaktadır.