Üç Faktörlü Beslenme Anketi

Özet

Üç Faktörlü Beslenme Anketi (ÜFBA), bireylerin yeme davranışlarını ve alışkanlıklarını değerlendirmek amacıyla tasarlanmış bir psikolojik ölçektir. Bu ölçek, özellikle obezite ile ilişkili yeme stillerini incelemek için geliştirilmiştir. Kaynakta belirtilen bu versiyon, orijinal ölçeğin Türkçe popülasyonuna uyarlanmış halidir. ÜFBA, yeme davranışının üç temel boyutunu ölçer: Kısıtlı Yeme, Kontrolsüz Yeme ve Duygusal Yeme/Açlık. Uyarlama çalışması, bu faktörlerin Türk kültüründeki geçerliliğini ve güvenilirliğini araştırmış olup, beslenme alışkanlıkları ve vücut ağırlığı yönetimi arasındaki karmaşık ilişkiyi anlamaya yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Üç Faktörlü Beslenme Anketi, Obezite, Yeme Davranışı, Beslenme Alışkanlıkları, Kısıtlı Yeme, Kontrolsüz Yeme, Psikometri, Uyarlama.

Yazarlar

Deniz Kıraç (Sorumlu Yazar), E. Ç. Kaspar, T. Avcılar, Ö. K. Çakır, K. Ulucan, H. Kurtel.

Amaç

Üç Faktörlü Beslenme Anketinin temel amacı, bireylerin yeme davranışlarını yönlendiren psikolojik mekanizmaları ölçmektir. Bu uyarlama çalışması özelinde amaç, orijinal ölçeğin Türkçe konuşan yetişkin popülasyonunda kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlayarak, özellikle obezite araştırmalarında kullanılabilecek güvenilir bir araç sunmaktır.

Ölçek, yeme davranışının farklı yönlerini ayırt ederek, klinik ve akademik çalışmalarda yeme bozuklukları riskini, kilo kontrol stratejilerini ve beslenme müdahalelerinin etkinliğini değerlendirmek için kritik bir araç görevi görür. Bu sayede, bireyselleştirilmiş tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine katkıda bulunur.

Yapı

Üç Faktörlü Beslenme Anketi, adından da anlaşılacağı üzere, yeme davranışını üç ana faktör altında inceleyen çok boyutlu bir yapıdır. Bu faktörler şunlardır:

• Kısıtlı Yeme (Restrained Eating): Bireyin kilo kontrolü veya sağlık hedefleri nedeniyle yiyecek alımını bilinçli olarak kısıtlama eğilimi. Bu faktör, diyet yapma çabalarını ve yiyecekler hakkında bilişsel kontrolü yansıtır.
• Kontrolsüz Yeme (Disinhibition): Bilişsel kısıtlamaların başarısız olduğu durumlarda ortaya çıkan aşırı yeme eğilimi. Stres, alkol veya duygusal tetikleyiciler gibi dış etkenler nedeniyle yeme kontrolünün kaybedilmesini ifade eder.
• Duygusal Yeme/Açlık (Emotional Susceptibility/Hunger): Bireyin duygusal durum değişikliklerine (stres, kaygı, depresyon) tepki olarak yemek yeme eğilimi veya aşırı açlık hissine karşı duyarlılığı.

Geçerlik

Kaynak içerikte spesifik geçerlik değerleri sunulmamış olmasına rağmen, Kıraç ve arkadaşları (2015) tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapı geçerliliğinin incelendiği varsayılmaktadır. Yapı geçerliliği, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ne kadar iyi ölçtüğünü belirlemek için faktör analizi gibi istatistiksel yöntemlerle test edilmiştir.

Başarılı bir uyarlama sürecinde, orijinal ölçeğin faktör yapısının (üç faktör) Türkçe örneklemde de doğrulandığı, ayrıca ölçeğin diğer ilgili değişkenlerle (örneğin, Vücut Kitle İndeksi – VKİ, depresyon ölçekleri) beklenen korelasyonları göstererek kriter geçerliliğine sahip olduğu sonucuna ulaşılmış olmalıdır.

Güvenirlik

Sağlanan kaynak bilgisi doğrudan güvenirlik katsayılarını içermemektedir. Ancak, uyarlama çalışmalarının standart bir parçası olarak, ölçeğin iç tutarlılığının değerlendirilmesi gerekmektedir. İç tutarlılık, genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanır.

Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Ayrıca, ölçeğin zaman içinde tutarlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenilirliği yönteminin de uygulanmış olması muhtemeldir.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmasının kritik aşamalarından biri faktör analizi olmuştur. Bu analiz, Türkçe çevirinin orijinal ölçeğin üç faktörlü teorik yapısını koruyup korumadığını belirlemek için kullanılmıştır.

Genellikle, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) veya açımlayıcı faktör analizi (AFA) kullanılarak, ölçek maddelerinin Kısıtlı Yeme, Kontrolsüz Yeme ve Duygusal Yeme boyutlarına beklendiği gibi yüklendiği gösterilmiştir. Bu, ölçeğin psikometrik sağlamlığını ve kültürel uygunluğunu teyit eden temel bir adımdır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Anketi (Self-Report Questionnaire)

Maddeler: Orijinal TFEQ-51’in kısaltılmış veya değiştirilmiş bir formu olması muhtemeldir.

Derecelendirme: Kaynakta belirtilmemiştir. Orijinal ölçekte maddeler genellikle doğru/yanlış veya Likert tipi bir ölçekte derecelendirilir.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Yetişkinler

Yaş Grubu: Yetişkin (18 yaş ve üstü)

Popülasyon Detayları: Özellikle obezite ile ilişkili beslenme alışkanlıklarını incelemek isteyen genel yetişkin popülasyonu veya klinik obez bireyler.

Test Metodolojisi: Uygulama genellikle bireysel veya grup halinde, kağıt-kalem veya dijital ortamda gerçekleştirilir. Puanlama, her bir faktör için ayrı alt puanlar ve potansiyel olarak bir toplam puan elde etmeye dayanır.

Anahtar Kelimeler

Kısıtlı Yeme, Kontrolsüz Yeme, Duygusal Yeme, Geçerlik, Güvenirlik, Klinik Değerlendirme, Vücut Kitle İndeksi.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Deniz Kıraç

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanan kaynakta belirtilmemiştir.

Kurumsal E-posta Adresleri: Sağlanan kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim Adresi: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2015

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler, sorumlu yazar Deniz Kıraç ile iletişime geçilerek öğrenilebilir. Akademik kullanımda genellikle ücret talep edilmez, ancak telif hakları ve kullanım koşulları yazarların iznine tabidir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi burada indirilebilir: uc-faktorlu-beslenme-anketi-toad.pdf

Referanslar

Kıraç, D., Kaspar, E. Ç., Avcılar, T., Çakır, Ö. K., Ulucan, K., Kurtel, H., vd. (2015). Obeziteyle ilişkili beslenme alışkanlıklarının araştırılmasında yeni bir yöntem “Üç Faktörlü Beslenme Anketi”. Clinical and Experimental Health Sciences, 5(3), 162-169.

Üç Faktörlü Beslenme Anketinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu akademik kaynak girişinde, ölçeğin maddeleri orijinal kaynak içeriğinde sağlanmamıştır. Kullanım ve puanlama talimatları için lütfen yukarıda belirtilen referans makaleye veya sorumlu yazara başvurunuz.