Çocuklar İçin Üç Faktörlü Yeme Anketi

Özet

Çocuklar İçin Üç Faktörlü Yeme Anketi (ÇÜFYEA), yeme davranışlarının ardındaki psikolojik eğilimleri ve örüntüleri ölçmeyi amaçlayan bir adaptasyon ölçeğidir. Bu ölçek, yetişkinler için geliştirilen orijinal Üç Faktörlü Yeme Anketi’nin (TFEQ) çocuk popülasyonuna yönelik olarak Türkçe’ye uyarlanmış versiyonudur. 2020 yılında Demir, Bektaş ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilen çalışma, ölçeğin Türkiye’deki ilk ve ortaokul öğrencileri üzerinde geçerli ve güvenilir psikometrik özelliklere sahip olduğunu göstermiştir. ÇÜFYEA, özellikle çocuklarda yeme bozuklukları riski ve obezite ile ilişkili davranışsal kalıpların erken teşhisinde kritik bir araç olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Üç Faktörlü Yeme Anketi, Çocuk, Yeme Davranışı, Bilişsel Kısıtlama, Disinhibisyon, Açlık, Uyarlama, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Demir, D., Bektaş, M., Bektaş, İ., Demir, Ş., Bryant, E. J.

Amaç

Çocuklar İçin Üç Faktörlü Yeme Anketi’nin temel amacı, çocuk ve ergenlerdeki yeme davranışlarını açıklayan üç temel psikolojik faktörü değerlendirmektir. Bu faktörler, bireyin yeme üzerindeki kontrol derecesini, duygusal veya durumsal tetikleyicilerle yeme eğilimini ve öznel açlık hissinin yoğunluğunu belirlemeye yardımcı olur. Ölçek, yeme davranışlarındaki sapmaları veya riskli örüntüleri tanımlayarak halk sağlığı ve klinik müdahale programlarına veri sağlamak amacıyla geliştirilmiştir.

Uyarlama çalışması, uluslararası alanda kabul görmüş bu aracın, Türk kültürüne ve eğitim sistemine uygun yaş gruplarına uygulanabilirliğini ve ölçüm kalitesini sağlamayı hedeflemiştir. Bu sayede, Türkiye’deki araştırmacılar ve klinisyenler, çocukların yeme psikolojisini standardize edilmiş ve güvenilir bir araçla inceleyebilmektedir.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

ÇÜFYEA, yeme davranışının psikolojik düzenlenmesini temsil eden üç temel yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, orijinal Üç Faktörlü Yeme Anketi modeline sadık kalmıştır. Ölçek tarafından ölçülen ana yapılar şunlardır:

• Bilişsel Kısıtlama (Cognitive Restraint): Bu faktör, bireyin kilo kontrolü veya sağlık kaygıları nedeniyle yeme miktarını bilinçli ve kasıtlı olarak sınırlama çabasını ifade eder. Yüksek skorlar, diyet yapma ve yemeği kontrol etme konusunda sürekli bir zihinsel meşguliyeti gösterir.
• Disinhibisyon (Disinhibition): Duygusal stres, sosyal baskı, can sıkıntısı veya belirli yiyeceklerin varlığı gibi içsel ve dışsal tetikleyiciler karşısında yeme üzerindeki kontrolün geçici olarak kaybedilmesi eğilimidir. Yüksek disinhibisyon, aşırı yeme atakları ile ilişkilidir.
• Açlık (Hunger): Bu faktör, bireyin fizyolojik ve öznel açlık sinyallerine karşı duyarlılığını ve açlık hissini ne kadar sık veya yoğun deneyimlediğini ölçer. Yüksek açlık skorları, yemek yeme isteğinin sık sık ortaya çıktığını işaret edebilir.

Geçerlik

Çocuklar İçin Üç Faktörlü Yeme Anketi’nin Türkçe uyarlaması için geçerlik çalışmaları, Demir ve arkadaşları (2020) tarafından yürütülmüştür. Yapı geçerliğini test etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Bu analizler, orijinal modeldeki üç faktörlü yapının (Bilişsel Kısıtlama, Disinhibisyon, Açlık) Türk örneklemindeki verilerle yüksek düzeyde uyum sağladığını ve kabul edilebilir uyum indeksleri sergilediğini göstermiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıları başarıyla ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Ayrıca, ölçeğin kriter geçerliği bağlamında, elde edilen faktör skorlarının Vücut Kitle İndeksi (VKİ) gibi somatik göstergelerle ve diğer ilgili yeme davranış ölçekleriyle tutarlı ve anlamlı ilişkiler gösterdiği rapor edilmiştir. Örneğin, Bilişsel Kısıtlama ve Disinhibisyon skorlarının VKİ ile pozitif yönde ilişkili olması beklenmektedir; bu ilişkilerin teyit edilmesi, ölçeğin geçerliğini güçlendirmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, özellikle iç tutarlılık düzeyini belirlemek üzere Cronbach Alfa katsayısı hesaplamalarıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın sonuçları, ÇÜFYEA’nın hem genel toplam puanında hem de üç alt faktöründe (Bilişsel Kısıtlama, Disinhibisyon ve Açlık) kabul edilebilir düzeyde veya yüksek iç tutarlılık sergilediğini göstermiştir. Yüksek güvenilirlik katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve farklı uygulamalarda sonuçların istikrarlı olacağını işaret etmektedir.

Bu psikometrik özellikler, ölçeğin araştırma ortamlarında güvenilir veriler toplamak için uygun olduğunu doğrulamaktadır. Güvenirlik analizlerinin başarısı, ÇÜFYEA’nın çocuklarda yeme davranışlarının uzun vadeli takibinde kullanılabilecek sağlam bir araç olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Çocuklar İçin Üç Faktörlü Yeme Anketi’nin Türkçe uyarlamasının yapısal doğrulanması, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak yapılmıştır. Bu analiz, ölçeğin verilerinin, orijinal teorik model olan üç faktörlü (Kısıtlama, Disinhibisyon ve Açlık) yapıyı ne ölçüde desteklediğini incelemiştir. DFA sonuçları, modelin Türk örneklemine mükemmel veya çok iyi düzeyde uyum sağladığını gösteren istatistiksel indekslerle desteklenmiştir. Bu durum, maddelerin beklenen faktörlere güçlü yüklenmeler gösterdiğini ve faktörler arasında beklenen teorik ilişkilerin korunduğunu kanıtlamıştır.

Araç Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Kaynakta belirtilmemiştir, ancak psikometrik çalışmanın niteliği gereği standartlaştırılmış bir öz bildirim (self-report) ölçeğidir. Genellikle Likert tipi derecelendirme kullanılır.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Çocuklar ve Ergenler

Age Group: İlkokul ve Ortaokul Öğrencileri (Uyarlama çalışması 2020 yılında bu yaş gruplarını kapsamıştır.)

Population Details: Türkiye’deki ilk ve ortaokul öğrencileri örnekleminde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları tamamlanmıştır.

Test Methodology: Öz bildirim ölçeği (Self-report questionnaire).

Derecelendirme: Kaynakta detaylı bilgi mevcut değildir.

Anahtar Kelimeler

Yeme Davranışları, Çocuk Sağlığı, Halk Sağlığı Beslenmesi, Bilişsel Kısıtlama, Disinhibisyon, Açlık, Psikolojik Değerlendirme.

Yazarlar (Detaylı)

Sorumlu Yazar: Murat Bektaş

Author ORCID Identifier: Sorumlu yazar için ORCID bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İletişim e-posta adresi üzerinden sağlanmaktadır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Türkçe uyarlama çalışması 2020 yılında yayınlanmıştır.

İzinler: Ölçeğin kullanımı ve izinleri hakkında detaylı bilgi almak için sorumlu yazar Murat Bektaş ile doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ücret: Ölçeğin ticari veya akademik kullanımı için talep edilen ücretler hakkında bilgi, sorumlu yazar (Murat Bektaş) tarafından sağlanmaktadır.

Kaynaklar

Demir, D., Bektaş, M., Bektaş, İ., Demir, Ş. & Bryant, E. J. (2020). Psychometric properties of the Turkish version of the Child Three-Factor Eating Questionnaire for primary and secondary school student, Public Health Nutrition, 1-9. doi:10.1017/S1368980020001767

Makalenin orijinal bağlantısı aşağıdadır: cambridge.org

Ölçeğin orijinal PDF dosyası kaynak içerikte mevcut değildir.

Çocuklar İçin Üç Faktörlü Yeme Anketi Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, ilgili akademik yayından (Demir et al., 2020) veya sorumlu yazardan temin edilmelidir.