Üç Faktörlü Yeme Ölçeği

Özet

Üç Faktörlü Yeme Ölçeği (ÜFYÖ), bireylerin yeme davranışlarını etkileyen psikolojik faktörleri değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş standart bir araçtır. Bu ölçeğin temel amacı, bilişsel kısıtlama, yeme davranışında kontrol kaybı (disinhibisyon) ve açlık duyarlılığı olmak üzere üç ana boyuttaki yeme eğilimlerini ölçmektir. Sunulan çalışma, Karakuş, Yıldırım ve Büyüköztürk (2016) tarafından gerçekleştirilen ve ölçeğin Türk kültürüne uyarlama, geçerlik ve güvenirlik analizlerini içeren kapsamlı bir psikometrik çalışmayı temsil etmektedir. Bu uyarlama, klinik ve araştırma ortamlarında Türk popülasyonunda yeme davranışlarının değerlendirilmesi için standartlaştırılmış ve güvenilir bir araç sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Üç Faktörlü Yeme Ölçeği, Kısıtlı Yeme, Disinhibisyon, Açlık Duyarlılığı, Yeme Davranışı, Uyarlama, Psikometri

Yazarlar

Suzan Şeren Karakuş, Hakan Yıldırım, Şener Büyüköztürk

[quads id=5]

Amaç

Üç Faktörlü Yeme Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin yeme davranışlarının altında yatan mekanizmaları ve eğilimleri nicel olarak değerlendirmektir. Ölçek, özellikle obezite, aşırı yeme ve yeme bozuklukları gibi klinik durumlarla ilişkili risk faktörlerini belirlemede önemli bir rol oynar. Bu araç, yeme davranışının sadece fizyolojik bir ihtiyaçtan ibaret olmadığını, aynı zamanda bilişsel ve duygusal bileşenleri içerdiğini varsayar.

Türk kültürüne uyarlama çalışmasının spesifik amacı ise, orijinal ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlayarak, Türkiye’deki araştırmacıların ve klinisyenlerin kullanabileceği geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı sunmaktır. Bu sayede, Türk popülasyonunun yeme davranış profilleri uluslararası standartlarda incelenebilir hale gelmiştir.

Yapı

Üç Faktörlü Yeme Ölçeği, adından da anlaşılacağı gibi, yeme davranışının üç temel psikolojik yapısını ölçmektedir. Bu yapılar, yeme bozuklukları literatüründe merkezi kabul edilen boyutlardır.

Bu üç faktör şunlardır:

• Bilişsel Kısıtlı Yeme (Cognitive Restraint): Bireyin kilo kontrolü amacıyla yediklerini bilinçli olarak sınırlandırma ve kontrol etme çabasını ifade eder. Yüksek puanlar, sürekli diyet yapma eğilimini gösterir.
• Yeme Davranışında Kontrol Kaybı (Disinhibition): Bireyin duygusal durumlar, çevresel ipuçları veya stres altında yeme kontrolünü kaybetme eğilimini ifade eder. Bu faktör, aşırı yeme ataklarıyla yakından ilişkilidir.
• Açlık Duyarlılığı (Susceptibility to Hunger): Bireyin içsel açlık sinyallerine karşı yüksek hassasiyetini ve bu sinyallere tepki olarak yemek yeme dürtüsünü ifade eder.

Geçerlik

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin Türk kültürü için yapısal geçerlik kanıtları incelenmiştir. Yapı geçerliğini değerlendirmek için genellikle doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılır ve bu analizde orijinal üç faktörlü yapının Türk örnekleminde de korunduğu gösterilmiştir.

Ayrıca, ölçeğin alt boyutları ile ilgili diğer psikolojik ölçüm araçları (örneğin, vücut memnuniyetsizliği veya depresyon ölçekleri) arasındaki korelasyonlar incelenerek ölçüt bağıntılı geçerlik kanıtları sunulmuştur. Bu analizler, ölçeğin teorik olarak ilgili olması beklenen yapılarla anlamlı ilişkiler kurduğunu teyit etmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanarak rapor edilmiştir. Türk uyarlaması çalışmasında, ölçeğin genel puanı ve her bir alt boyutu için kabul edilebilir düzeyde yüksek iç tutarlılık değerleri elde edilmiştir. Bu, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Güvenirlik kapsamında ayrıca test-tekrar test güvenilirliği (kararlılık) de incelenmiş olabilir. Bu analiz, ölçeğin zaman içinde tutarlı sonuçlar verip vermediğini gösterir ve genellikle araya belirli bir süre konularak aynı bireylere tekrar uygulanmasıyla belirlenir. Yüksek test-tekrar test korelasyonları, ölçeğin kararlı bir ölçüm aracı olduğunu kanıtlar.

Faktör Analizi

Üç Faktörlü Yeme Ölçeği’nin Türk kültürüne uyarlanması sürecinde, ölçeğin yapısal geçerliğini test etmek amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Karakuş ve arkadaşları (2016) tarafından yapılan çalışmada, orijinal ölçeğin teorik olarak varsayılan üç faktörlü yapısının Türk popülasyonunda da geçerli olup olmadığı araştırılmıştır.

Yapılan analizler (genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi – DFA), Kısıtlı Yeme, Kontrol Kaybı ve Açlık Duyarlılığı faktörlerinin birbirinden ayrışık ve anlamlı yapılar olarak ortaya çıktığını göstermiştir. Bu sonuçlar, orijinal TFEQ yapısının kültürel bağlamda başarılı bir şekilde korunduğunu ve ölçeğin Türkçeye çevrilmiş formunun da aynı psikolojik boyutları temsil ettiğini desteklemektedir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Yetişkinler

Age Group: Genellikle 18 yaş ve üzeri bireyler

Population Details: Üniversite öğrencileri ve genel popülasyon örneklemleri üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.

Test Methodology: Derecelendirme ölçeği formatında maddeler içermektedir (Orijinal TFEQ’nin versiyonuna bağlı olarak Likert tipi veya doğru/yanlış formatı değişebilir).

Anahtar Kelimeler

Yeme Davranışı, Kilo Kontrolü, Obezite, Bilişsel Kısıtlama, Ölçek Geliştirme, Psikolojik Ölçüm

[quads id=5]

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Uyarlama çalışmasının sorumlu yazarının ORCID bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar Suzan Şeren Karakuş için belirtilen iletişim adresi).

Correspondence Address: Sorumlu yazar: Suzan Şeren Karakuş.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Uyarlama Yılı: 2016

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için orijinal geliştiricilerden ve uyarlama çalışmasını yapan yazarlardan izin alınması tavsiye edilir. Ticari olmayan akademik kullanımlarda telif hakları ve kullanım ücretleri için sorumlu yazar ile iletişime geçilmelidir.

Orijinal uyarlama çalışmasının tam metni PDF formatında indirilebilir. Orijinal PDF’e bu adresten ulaşılabilir: uc-faktorlu-yeme-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Karakuş, S. Ş., Yıldırım, H., & Büyüköztürk, Ş. (2016). Üç Faktörlü Yeme Ölçeğinin Türk kültürüne uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. TAF Preventive Medicine Bulletin, 15(3), 229-237. DOI: 10.5455/pmb.1-1446540396
2. Stunkard, A. J., & Messick, S. (1985). The three-factor eating questionnaire to measure dietary restraint, disinhibition and hunger in obese patients. Journal of Psychosomatic Research, 29(1), 71–83. (Orijinal ölçek kaynağı).

[quads id=5]

Üç Faktörlü Yeme Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Kaynak içerikte Üç Faktörlü Yeme Ölçeği’nin maddeleri (soruları) bulunmamaktadır. Maddelerin tam listesi için Karakuş ve arkadaşlarının (2016) yayınlanan makalesine veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.