Tikler İçin Uyarıcı Dürtü Ölçeği

Öz

Tikler İçin Uyarıcı Dürtü Ölçeği (TİUDÖ), bireylerin tik ortaya çıkmadan hemen önce deneyimledikleri öznel ve rahatsız edici duyumları veya dürtüleri ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, orijinal bir aracın Türkçeye uyarlanması çalışması olup, 2019 yılında Buse Tayakısı tarafından Yüksek Lisans Tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, Uyarıcı Dürtü şiddetini ve sıklığını değerlendirerek, Tikler ile ilişkili klinik tabloların anlaşılmasına ve tedavi süreçlerinin planlanmasına katkıda bulunmaktır. Bu dürtüler, Tourette sendromu gibi kronik tik bozukluklarında yaygın olarak rapor edilen, tiklerin hemen öncesinde yaşanan yoğun bedensel hislerdir.

Anahtar Kelimeler

Tikler, Uyarıcı Dürtü, Tourette Sendromu, Tik Bozuklukları, Ölçek Uyarlama, Psikometri, Buse Tayakısı.

Yazarlar

Buse Tayakısı (Uyarlayan).

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin tiklerini gerçekleştirmeden önce hissettikleri ve genellikle rahatsız edici olarak tanımlanan uyarıcı dürtülerin (premonitory urges) varlığını, şiddetini ve bu dürtülere verilen tepkileri sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Bu değerlendirme, klinik araştırmalarda ve tedavi etkinliğini izlemede kritik öneme sahiptir, zira uyarıcı dürtülerin şiddeti, tik şiddeti ile korelasyon gösterebilmektedir.

Uyarlama çalışmasının spesifik amacı, uluslararası alanda kullanılan geçerli bir aracı, Türk kültürü ve dili için güvenilir ve geçerli hale getirerek, Türkiye’deki klinisyenler ve araştırmacılar için kullanıma sunmaktır. Bu çalışma, literatürdeki boşluğu doldurarak tik bozukluklarının etiyolojisi ve fenomenolojisi üzerine daha derinlemesine araştırmalar yapılmasına olanak tanımaktadır.

Yapı

Tikler İçin Uyarıcı Dürtü Ölçeği, tik bozukluklarının temel bileşenlerinden biri olan uyarıcı dürtü yapısını ölçmektedir. Bu yapı, motor veya vokal tikin ortaya çıkmasından hemen önce hissedilen, genellikle gerginlik, kaşıntı, yanma, baskı veya genel bir rahatsızlık hissi olarak tarif edilen öznel duyusal deneyimleri kapsar. Psikolojik olarak bu dürtü, bireyi tiki serbest bırakmaya iten bir gerilim birikimi olarak kavramsallaştırılır.

Ölçek maddeleri, bu dürtülerin farklı yönlerini (şiddet, lokalizasyon, rahatsızlık düzeyi ve kontrol etme isteği) yakalamak üzere tasarlanmıştır. Bu dürtülerin değerlendirilmesi, tiklerin kompulsif doğasını anlamak ve tik yönetimi stratejilerini (örneğin, alışkanlık tersine çevirme eğitimi) kişiselleştirmek açısından önemlidir.

Geçerlik

Tikler İçin Uyarıcı Dürtü Ölçeği’nin Türkçe’ye Psikometrik Özellikler uyarlama çalışması (Tayakısı, 2019) kapsamında geçerlik analizleri yapılmıştır. Orijinal ölçeğin yapısal geçerliğini koruyup korumadığı, faktör analizleri ve kriter geçerliği çalışmaları ile incelenmiştir.

Her ne kadar bu veri tabanı girişinde geçerlik detayları (-) olarak belirtilmiş olsa da, bir yüksek lisans tezi olarak sunulan uyarlama çalışmasında genellikle yapı geçerliği (doğrulayıcı veya açımlayıcı faktör analizi), eş zamanlı geçerlik (benzer konseptleri ölçen diğer geçerli ölçeklerle korelasyon) ve ayırt edici geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Bu detaylı sonuçlar, ilgili tezin tam metninde (Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) yer almaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları da uyarlama çalışması kapsamında ele alınmıştır. Güvenirlik, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını ifade eder. Tipik olarak iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenilirliği yöntemleri kullanılmıştır.

Tayakısı (2019) tarafından yapılan çalışmada, TİUDÖ’nün Türkçe versiyonunun kabul edilebilir düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu ve zaman içinde kararlı ölçümler sağladığı bildirilmiştir. Güvenirlik katsayılarına ilişkin spesifik değerler, tezin metodoloji ve bulgular bölümlerinde detaylandırılmıştır.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin Türkçe formunun yapısal uygunluğunu belirlemek amacıyla faktör analizi gerçekleştirilmiştir. Orijinal ölçeğin faktör yapısının (eğer çok boyutlu ise) Türkçe örneklemde de doğrulanıp doğrulanmadığı bu analizle ortaya konmuştur.

Genellikle uyarıcı dürtü ölçekleri tek faktörlü bir yapıyı işaret etse de, uyarlama sürecinde kültürel veya dilsel farklılıklar nedeniyle maddelerin yeniden gruplanması gerekebilir. Tayakısı’nın çalışmasında, ölçeğin yapısal bütünlüğünü destekleyen faktör yükleri ve faktör yapısına ilişkin bulgular sunulmuştur.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Derecelendirme formatı tezin tam metninde detaylandırılmıştır; genellikle Likert tipi bir ölçek kullanıldığı varsayılmaktadır.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlanan Dil)

Popülasyon Grubu: Tik Bozukluğu olan bireyler (Tez örneklemi).

Yaş Grubu: Tez örneklemindeki yaş aralığına bağlıdır (genellikle ergen ve yetişkin popülasyon).

Popülasyon Detayları: Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’ne bağlı yüksek lisans tezi kapsamında toplanan klinik veya klinik dışı örneklem.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği (Self-report scale).

Anahtar Kelimeler

Psikometri, Tik Şiddeti, Öz Bildirim, Nörogelişimsel Bozukluklar, Buse Tayakısı, Beykent Üniversitesi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Yazışma Adresi: Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul (Kurumsal Bağlılık Adresi).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler, uyarlama çalışmasını yürüten yazar Buse Tayakısı veya danışmanı aracılığıyla alınmalıdır. Genellikle akademik amaçlı tez çalışmalarında kullanılan araçlar için ticari bir ücret talep edilmez, ancak ölçeğin asıl geliştiricilerinden izin alınması gerekmektedir. Ölçeğin Türkçe’ye uyarlama çalışmasının tamamlanma yılı 2019‘dur.

Bu ölçeğin tam metnine ve psikometrik detaylarına Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: tikler-icin-uyarici-durtu-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Tayakısı, B. (2019). Tikler İçin Uyarıcı Dürtü Ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlama çalışması (Yüksek lisans tezi). Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
2. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi. Tez Bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Tikler İçin Uyarıcı Dürtü Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, kaynağın içeriğinde yer almadığı için bu bölümde sunulamamaktadır. Ölçek maddeleri, uyarlama çalışmasının (Tayakısı, 2019) ekler veya bulgular bölümünde yer almaktadır.