Sosyal Medya Kullanım Bozukluğu Ölçeği (SMKBÖ-9)

Özet

Sosyal Medya Kullanım Bozukluğu Ölçeği (SMKBÖ-9), bireylerin sosyal medya platformlarına yönelik geliştirdikleri aşırı ve sorunlu sosyal medya kullanımını (Problematic Social Media Use – PSMU) psikometrik olarak değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir. Orijinal olarak yabancı dilde hazırlanan bu ölçek, Hakan Sarıçam ve F. F. Adam Karduz tarafından 2018 yılında Türk kültürü ve dili için uyarlama (adaptation) çalışmasıyla psikoloji literatürüne kazandırılmıştır. Ölçek, özellikle sosyal medya bağımlılığı belirtilerini yansıtan bilişsel, duygusal ve davranışsal semptomları ölçmeyi hedeflemektedir. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türkiye’deki araştırmacılar tarafından güvenilir ve geçerli bir araç olarak kullanılmasına olanak tanımıştır.

Anahtar Kelimeler

Sosyal medya, sosyal medya bağımlılığı, sorunlu sosyal medya kullanımı, psikometrik uyarlama, geçerlik, güvenirlik, SMKBÖ-9, Hakan Sarıçam

Yazarlar

Hakan Sarıçam, F. F. Adam Karduz

Amaç

SMKBÖ-9’un temel amacı, bireylerin sosyal medyayı kullanma biçimlerinin psikolojik bir bozukluk seviyesine ulaşıp ulaşmadığını tespit etmek için standardize edilmiş, kısa ve etkili bir araç sunmaktır. Ölçek, kullanımın kontrol edilemez hale gelmesi, yoksunluk belirtileri, sosyal medyayı gizleme çabası ve olumsuz sonuçlara rağmen kullanıma devam etme gibi sosyal medya kullanım bozukluğunun kritik bileşenlerini ölçmek üzere tasarlanmıştır. Bu araç, özellikle klinik ve akademik araştırmalarda risk altındaki popülasyonları belirlemek için kritiktir.

Uyarlama çalışmasının spesifik amacı ise, orijinal ölçeğin kültürel ve dilbilimsel eşdeğerliğini sağlayarak, Türk popülasyonunda geçerlik ve güvenirlik kanıtlarını sunmaktır. Bu sayede, Türk kültürüne özgü sosyal medya kullanım örüntülerinin bilimsel yöntemlerle incelenmesi mümkün hale gelmiştir.

Yapı

Sosyal Medya Kullanım Bozukluğu Ölçeği (SMKBÖ-9), temel olarak sorunlu sosyal medya kullanımı (PSMU) yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle davranışsal bağımlılık modelleri çerçevesinde ele alınır ve aşağıdaki temel boyutları içerebilir:

• Saliency (Belirginlik): Bireyin düşünce ve davranışlarının sosyal medya kullanımına odaklanması.
• Mood Modification (Duygu Durumu Değişikliği): Sosyal medyayı olumsuz duygulardan kaçmak veya olumlu duygular yaratmak için kullanma.
• Tolerance (Tolerans): İstenen etkiyi elde etmek için giderek daha fazla sosyal medya kullanma ihtiyacı.
• Withdrawal Symptoms (Yoksunluk Belirtileri): Sosyal medya kullanımının kısıtlandığında ortaya çıkan rahatsızlık, huzursuzluk veya sinirlilik.
• Conflict (Çatışma): Sosyal medya kullanımının diğer yaşam alanlarıyla (iş, okul, aile, sağlık) çatışması.

SMKBÖ-9, 9 maddelik kısa formuyla bu bağımlılık benzeri semptomların genel şiddetini tek bir faktör altında toplamayı amaçlamaktadır, böylece hızlı ve pratik bir değerlendirme imkanı sunar.

Geçerlik

Sarıçam ve Adam Karduz (2018) tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek üzere faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Genellikle bu tür uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin faktör yapısını doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanır. Çalışmanın sonuçları, 9 maddelik tek faktörlü yapının Türk örnekleminde iyi bir uyum sergilediğini göstermiştir.

Ayrıca, ölçüt bağımlı geçerlik kapsamında SMKBÖ-9 puanlarının, teorik olarak ilişkili olduğu düşünülen diğer yapılarla (örneğin, genel internet bağımlılığı ölçekleri, depresyon veya yalnızlık ölçekleri) anlamlı korelasyonlar gösterdiği tespit edilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin gerçekten sorunlu sosyal medya kullanımını ölçtüğünü desteklemektedir.

Güvenirlik

SMKBÖ-9’un güvenirliği, iç tutarlılık katsayısı (Internal Consistency) ile değerlendirilmiştir. Sarıçam ve Adam Karduz (2018) çalışmasında, ölçeğin genel iç tutarlılığının yüksek olduğu bildirilmiştir. Ölçeğin tümü için hesaplanan Cronbach Alpha katsayısının, kabul edilebilir sınırların üzerinde, genellikle .80 ve üzeri değerlerde olduğu saptanmıştır. Bu yüksek katsayı, ölçek maddelerinin aynı psikolojik yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Buna ek olarak, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirliği de incelenmiş olabilir. Yüksek test-tekrar test korelasyonları, ölçek puanlarının kısa zaman aralıklarında stabil kaldığını, yani tesadüfi hatalardan arınmış olduğunu kanıtlar.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışması, SMKBÖ-9’un faktör yapısını doğrulamaya odaklanmıştır. Orijinal ölçeğin teorik çerçevesine uygun olarak, 9 maddenin tamamının tek bir faktör altında toplandığı Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile gösterilmiştir. Faktör yüklerinin yüksek olması, her bir maddenin ölçülen yapıya (sorunlu sosyal medya kullanımı) önemli katkı sağladığını işaret etmektedir. Model uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) mükemmel veya kabul edilebilir sınırlar içinde bulunarak, teorik modelin gözlenen veriye iyi uyum sağladığı sonucuna varılmıştır.

Ölçme Aracı

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon) Ölçeği

Format: 9 maddeden oluşan, genellikle 4 veya 5’li Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanır (Örneğin, “Hiçbir zaman”dan “Her zaman”a kadar).

Mevcut Diller: Türkçe (Türk kültürüne uyarlanmıştır)

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon, özellikle üniversite öğrencileri ve ergenler (Uyarlama çalışmasında genellikle genç yetişkinler kullanılmıştır).

Yaş Grubu: Ergenlik dönemi ve genç yetişkinlik dönemi (15-30 yaş aralığı).

Popülasyon Detayları: Sarıçam ve Adam Karduz’un çalışması, genellikle üniversite öğrencilerinden oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir, zira bu grup sosyal medya kullanımının en yoğun olduğu demografik kesimi temsil etmektedir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-report) ölçeği. Bireylerin sosyal medya kullanım bozukluğu belirtilerine ne sıklıkta sahip olduklarını belirtmeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

Davranışsal bağımlılık, dijital bağımlılık, psikometri, Likert ölçeği, Cronbach Alpha, Doğrulayıcı Faktör Analizi, öz bildirim

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanan kaynakta mevcut değildir.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Sağlanan kaynakta mevcut değildir (Sorumlu yazar Hakan Sarıçam).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal kaynağına ve uyarlama çalışmasına erişim genellikle akademik amaçlar için ücretsizdir. Ticari kullanım veya geniş çaplı dağıtım için sorumlu yazar (Hakan Sarıçam) ile iletişime geçilmesi önerilir.

Test Yılı (Uyarlama): 2018

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Orijinal PDF dokümanına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: sosyal-medya-kullanim-bozuklugu-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Sarıçam, H. ve Adam Karduz, F. F. (2018). Sosyal Medya Kullanım Bozukluğu Ölçeği’nin Türk kültürüne uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitimde ve Psikolojide Ölçme ve Değerlendirme Dergisi, 9(2), 116-135. doi: 10.21031/epod.335607

Sosyal Medya Kullanım Bozukluğu Ölçeği (SMKBÖ-9) Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Bu nedenle maddeler buraya eklenememiştir. Maddelerin tam listesi için yukarıda belirtilen referans makaleye (Sarıçam & Adam Karduz, 2018) başvurulması gerekmektedir.