Sosyal Medya Bağımlılığı Ölçeği (SMBÖ)

Özet

Sosyal Medya Bağımlılığı Ölçeği (SMBÖ), Tutgun-Ünal ve Deniz (2015) tarafından geliştirilmiş, bireylerin sosyal medya kullanımına yönelik bağımlılık düzeylerini belirlemeyi amaçlayan kapsamlı bir psikometrik araçtır. Ölçek, özellikle üniversite öğrencileri popülasyonu üzerinde gerçekleştirilen geçerlik ve güvenirlik çalışmalarıyla oluşturulmuştur. 41 maddeden ve dört alt boyuttan oluşan SMBÖ, sosyal medya kullanımının yol açtığı meşguliyet, duygu durum düzenleme ihtiyacı, tekrarlama davranışları ve yaşam alanlarındaki çatışma gibi temel bağımlılık bileşenlerini ölçmektedir. Yüksek iç tutarlılık katsayıları ve güçlü faktör yapısı, ölçeğin alanyazında güvenilir bir araç olarak kullanılmasına olanak tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Medya Bağımlılığı, Sosyal Medya Ölçeği, Psikometri, Bağımlılık, Duygu Durum Düzenleme, Meşguliyet, Likert, Tutgun-Ünal.

Yazarlar

Aylin Tutgun Ünal, Levent Deniz.

[quads id=5]

Amaç

Sosyal Medya Bağımlılığı Ölçeği’nin (SMBÖ) temel amacı, bireylerin sosyal medya kullanımının bağımlılık düzeyine ulaşıp ulaşmadığını belirlemek ve bu bağımlılığın yapısal bileşenlerini (alt boyutlarını) ortaya çıkarmaktır. Ölçek, özellikle genç yetişkin popülasyonunda artan sosyal medya kullanımının psikolojik etkilerini ve potansiyel risklerini akademik olarak değerlendirmek üzere geliştirilmiştir.

SMBÖ, sosyal medya bağımlılığını tanımlayan kritik davranışsal ve duygusal belirtileri ölçerek, bu alanda yapılacak araştırmalara standart ve güvenilir bir ölçüm aracı sağlamayı hedeflemektedir. Bu sayede, bağımlılık düzeylerinin tespiti ve müdahale programlarının etkinliğinin değerlendirilmesi mümkün hale gelmektedir.

Yapı

SMBÖ, sosyal medya bağımlılığını çok boyutlu bir yapı olarak ele alır. Ölçek, bağımlılığın temel psikolojik bileşenlerini temsil eden dört ana faktörden oluşmaktadır. Bu faktörler, bireyin sosyal medyaya olan aşırı bağlılığını, duygusal ihtiyaçlarını sosyal medya aracılığıyla giderme çabasını, bu davranışın tekrarlanma sıklığını ve yaşamındaki diğer alanlarla (iş, okul, sosyal ilişkiler) yarattığı çatışmayı kapsar.

Ölçeğin ölçtüğü dört alt boyut şunlardır: Meşguliyet, Duygu Durum Düzenleme, Tekrarlama ve Çatışma. Bu boyutlar, sosyal medya bağımlılığının davranışsal bağımlılık modeli çerçevesindeki temel semptomlarını yansıtmaktadır. Toplam 41 maddeden oluşan bu yapı, bağımlılık spektrumundaki farklı şiddet düzeylerini ayrıştırma kapasitesine sahiptir.

Geçerlik

SMBÖ’nün yapı geçerliği, 775 üniversite öğrencisinden toplanan veriler kullanılarak gerçekleştirilen Faktör Analizi ile test edilmiştir. Analiz sonuçları, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu olarak dört faktörlü bir yapıya sahip olduğunu göstermiştir.

Dört faktörün varyans açıklama yüzdeleri, ölçeğin yapısal geçerliğini desteklemektedir. Dört faktör birlikte toplam varyansın %59’unu açıklamıştır, bu da sosyal medya bağımlılığı yapısının büyük bir kısmının bu alt boyutlar tarafından temsil edildiğini göstermektedir. Bu faktörlerin bireysel katkıları şöyledir:

• Çatışma: Tek başına varyansın %23,5’ini açıklamıştır.
• Meşguliyet: Tek başına varyansın %17’sini açıklamıştır.
• Duygu Durum Düzenleme: Tek başına varyansın %9,8’ini açıklamıştır.
• Tekrarlama: Tek başına varyansın %8,8’ini açıklamıştır.

Güvenirlik

SMBÖ’nün güvenirlik çalışmaları, hem iç tutarlılık hem de zaman içindeki tutarlılık (test-tekrar test) açısından yüksek sonuçlar vermiştir. Ölçeğin iç tutarlılık katsayısı (Cronbach’s Alpha),967 gibi oldukça yüksek bir değer olarak elde edilmiştir. Bu değer, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda büyük bir uyum içinde olduğunu göstermektedir.

Ölçeğin kararlılığını ölçmek amacıyla uygulanan test-tekrar test güvenirlik katsayısı ise 0,84 olarak bulunmuştur. Bu yüksek korelasyon değeri, SMBÖ’nün farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar ürettiğini ve zamanla değişmeyen bağımlılık eğilimlerini güvenilir bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirilmesi aşamasında kullanılan Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA), Sosyal Medya Bağımlılığı yapısını dört ayrı bileşene ayırmıştır. Bu bileşenler, bağımlılık literatüründeki temel semptomlarla (örn. salience, mood modification, conflict, tolerance) paralellik göstermektedir.

En yüksek varyansı açıklayan faktör olan Çatışma (%23,5), sosyal medya kullanımının kişinin profesyonel, sosyal veya kişisel yaşamında yarattığı olumsuz sonuçları ve sorunları temsil etmektedir. İkinci en önemli faktör olan Meşguliyet (%17), bireyin düşünce ve davranışlarının sosyal medya etrafında yoğunlaşmasını ifade eder. Geri kalan faktörler olan Duygu Durum Düzenleme ve Tekrarlama da bağımlılık döngüsünün sürdürülmesinde kritik roller oynamaktadır.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: 5’li Likert Tipi Derecelendirme (1= hiçbir zaman – 5= her zaman)

Maddeler ve Alt Boyutlar: 4 alt boyut ve toplam 41 madde

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal dil)

Hedef Popülasyon Grubu: Genç Yetişkinler

Yaş Grubu: Üniversite öğrencileri (Genellikle 18-25 yaş aralığı)

Popülasyon Detayları: Geçerlik çalışması 775 üniversite öğrencisi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Anahtar Kelimeler

SMBÖ, Sosyal Medya Bağımlılığı, Güvenirlik Katsayısı, Üniversite Öğrencisi, Psikometrik Özellikler, Davranışsal Bağımlılık.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Aylin Tutgun Ünal

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi Yok

Kurumsal E-posta Adresleri: Bilgi Yok

Yazışma Adresi: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2015

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle kaynak gösterilerek serbesttir. Kullanım izni veya ticari amaçlı kullanımlar için sorumlu yazar Aylin Tutgun Ünal ile iletişime geçilmesi önerilir.

Referanslar

Tutgun-Ünal A. & Deniz, L. (2015). Development of the Social Media Addiction Scale. Online Academic Journal of Information Technology, 6(21), 51-70. doi: 10.5824/1309‐1581.2015.4.004.x

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: sosyal-medya-bagimliligi-olcegi-smbo-toad.pdf

[quads id=5]

Sosyal Medya Bağımlılığı Ölçeği (SMBÖ) Maddeleri

Ölçek 4 alt boyut ve 41 maddeden oluşmaktadır. Alt boyutlar ve madde sayıları ile örnek maddeler aşağıdadır:

• Meşguliyet (19 madde): The use of social media causes problems in my life.
• Duygu Durum Düzenleme (12 madde): I can’t give up using social media for a long while
• Tekrarlama (5 madde): I spend time at social media at times when I feel alone.
• Çatışma (5 madde): I desire intensively to regulate my use of social media.