Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği (SABÖ)

Özet

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği (SABÖ), bireylerin sosyal ağ platformlarına yönelik geliştirdikleri bağımlılık düzeylerini psikometrik olarak ölçmek amacıyla F. Karaca, O. G. Yıldırım ve T. Kulaksız tarafından 2019 yılında geliştirilmiş özgün bir ölçektir. Ölçek, literatürde kabul gören bağımlılık kriterlerine dayanarak tasarlanmıştır ve özellikle genç yetişkin popülasyonunda sosyal medya kullanımının neden olduğu potansiyel sosyal ağ bağımlılığı belirtilerini değerlendirmeyi hedefler. Ölçek, beş temel alt boyuttan oluşmakta ve toplamda 26 madde içermektedir.

Yapılan geliştirme çalışmasında ölçeğin yapısal geçerliliği Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiş, iç tutarlılık güvenilirliği ise yüksek Cronbach Alpha katsayıları ile desteklenmiştir. SABÖ, sosyal ağ kullanımının yol açtığı dikkat çekme ihtiyacı, duygu durum değişikliği, geri çekilme belirtileri, çatışma ve nüks etme gibi kritik bağımlılık bileşenlerini kapsamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği, SABÖ, Sosyal Medya, Bağımlılık, Dikkat Çekme, Geri Çekilme, Çatışma, Nüks Etme, Likert Ölçeği, Psikometri

Yazarlar

Fadime Karaca, Osman Gazi Yıldırım, Tuğba Kulaksız

Amaç

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin sosyal ağ platformlarını aşırı ve kontrolsüz kullanma eğilimlerinin yarattığı bağımlılık düzeyini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, özellikle sosyal ağ kullanımının kişinin günlük yaşam aktiviteleri, akademik başarısı veya ruh sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini tespit etmeye odaklanmıştır.

Ölçek, klinik ve akademik araştırmalarda kullanılarak sosyal medya bağımlılığının etiyolojisini, yaygınlığını ve ilişkili olduğu psikolojik değişkenleri incelemek için güçlü bir araç sunar. Geliştirme çalışması, sosyal ağ bağımlılığının çok boyutlu bir yapı olduğunu varsayarak, bu yapıyı oluşturan temel bileşenleri (çekilme, tolerans, çatışma vb.) ölçmeyi amaçlamıştır.

Yapı

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği (SABÖ), bağımlılık davranışlarının temel bileşenlerini yansıtan beş alt boyuttan oluşan çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Bu alt boyutlar, sosyal ağ bağımlılığının davranışsal ve duygusal yönlerini kapsamaktadır:

• Dikkat Çekme: Bireyin sosyal ağları kullanma sıklığının artması ve gün içinde sürekli olarak platformlara girme ihtiyacı duyması.
• Duygu Durum Değişikliği: Sosyal ağları, olumsuz duygularla başa çıkmak veya günlük sorunları unutmak amacıyla bir kaçış mekanizması olarak kullanma eğilimi.
• Geri Çekilme Belirtileri: Sosyal ağlara erişememe durumunda hissedilen huzursuzluk, rahatsızlık veya anksiyete gibi olumsuz duygusal ve fiziksel belirtiler.
• Çatışma: Sosyal ağ kullanımının, bireyin akademik, mesleki veya sosyal sorumlulukları ile çelişmesi ve bu alanlarda olumsuz sonuçlara yol açması.
• Nüks Etme: Bireyin sosyal ağ kullanımını bırakma veya azaltma girişimlerine rağmen başarısız olması ve eski kullanım düzeyine geri dönme eğilimi.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliği, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile test edilmiştir. DFA sonuçları, beş faktörlü yapının veriyle uyumlu olduğunu göstermiştir. Elde edilen modelin uyum indeksleri incelendiğinde, Ki-kare değeri (χ²=601.849, df=286, p = 0.00) istatistiksel olarak manidar bulunmuştur. Bu değerin örneklem büyüklüğüne karşı hassas olması göz önünde bulundurularak, araştırmacılar uyumun değerlendirilmesinde Ki-kare değerinin serbestlik derecesine bölümünden elde edilen χ²/sd oranına odaklanmıştır.

Hesaplanan χ²/sd değeri 2.1 olarak bulunmuştur. Bu oranın 5’in altında olması modelin kabul edilebilir bir uyum indeksine sahip olduğunu, 2 veya altında olması ise modelin iyi bir uyum gösterdiğini işaret etmektedir. SABÖ için elde edilen 2.1 değeri, ölçeğin teorik olarak belirlenen beş faktörlü yapısının ampirik verilerle uyumlu ve kabul edilebilir düzeyde olduğunu kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenirliği, Cronbach Alpha katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. Ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı .95 olarak hesaplanmıştır; bu, ölçeğin yüksek düzeyde bir iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Madde analizlerinde, maddelerin madde toplam korelasyonlarının .46 ile .74 arasında değiştiği tespit edilmiştir, bu da tüm maddelerin ölçeğin genel puanına güçlü ve anlamlı katkı sağladığını gösterir. Alt boyutların iç tutarlılık katsayıları da yüksek bulunmuştur:

• Dikkat Çekme: .87
• Duygu Durum Değişikliği: .93
• Geri Çekilme Belirtileri: .87
• Çatışma: .89
• Nüks Etme: .87

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliliğini doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA, ölçeğin sosyal ağ bağımlılığının temel bileşenleri olan beş faktörden oluşan teorik yapısını test etmiştir. Analiz, 26 maddenin bu beş faktör altında gruplandığını ve modelin kabul edilebilir uyum indekslerine sahip olduğunu (χ²/df = 2.1) göstermiştir.

Bu sonuçlar, SABÖ’nün sosyal ağ bağımlılığı yapısını beş farklı ancak ilişkili boyutta başarılı bir şekilde ölçtüğünü ve ölçeğin yapısal olarak geçerli olduğunu desteklemektedir. Faktörler, bağımlılık davranışının farklı tezahürlerini yansıtmaktadır: kullanım sıklığı (Dikkat Çekme), duygusal regülasyon (Duygu Durum Değişikliği), yoksunluk (Geri Çekilme), işlevsellik kaybı (Çatışma) ve kontrol kaybı (Nüks Etme).

Araç

Test Türü: Geliştirme (Özgün Ölçek)

Format: Kendini Değerlendirme Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Özellikle sosyal ağları aktif kullanan bireyler)

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Orijinal çalışma genç yetişkinler üzerinde yoğunlaşmıştır.)

Popülasyon Detayları: Sosyal ağ kullanıcıları. Ölçek, yüksek düzeyde sosyal ağ kullanımı sergileyen bireylerin bağımlılık eğilimlerini tespit etmek üzere tasarlanmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek, 5’li Likert derecelendirme sistemi kullanır (1= kesinlikle katılmıyorum – 5= kesinlikle katılıyorum). Ölçek toplam 26 maddeden ve 5 alt boyuttan oluşur.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Ağ Bağımlılığı, Psikometrik Özellikler, Güvenirlik, DFA, Sosyal Medya Kullanımı, Addicta, Türkçe Ölçek Geliştirme, Bağımlılık Bileşenleri

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynakta Mevcut Değildir

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Veri Kaynakta Mevcut Değildir

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği (SABÖ), 2019 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Osman Gazi Yıldırım ile iletişime geçilmesi önerilir. Akademik veya ticari kullanım koşulları hakkında kesin bilgi almak için yazarla doğrudan temas kurulmalıdır.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: sosyal-ag-bagimliligi-olcegi-sabo-toad.pdf

Referanslar

Karaca, F., Yıldırım, O. G. ve Kulaksız, T. (2019). Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği’nin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 6, 337−360. doi: 10.15805/addicta.2019.6.2.0049

Sosyal Ağ Bağımlılığı Ölçeği (SABÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

SABÖ, 5 alt boyut ve 26 maddeden oluşmaktadır. Aşağıda her alt boyutu temsil eden örnek maddeler sunulmuştur:

• Dikkat Çekme (6 m): Gün içinde sıklıkla sosyal ağlara girme ihtiyacı duyarım.
• Duygu Durum Değişikliği (5 m): Günlük sorunlarımı unutmak için sosyal ağları kullanırım.
• Geri Çekilme (4 m): Sosyal ağlara girememe düşüncesi bile beni rahatsız eder.
• Çatışma (6 m): Sosyal ağları kullanmam akademik başarımı olumsuz yönde etkiler.
• Nüks Etme (5 m): Sosyal ağları kullanmayı bırakabileceğimi düşünemiyorum.