Şizofreni Hastalarının Yakınları için Damgalanma Ölçeği

Özet

Şizofreni Hastalarının Yakınları için Damgalanma Ölçeği (ŞHYDÖ), şizofreni tanısı almış bireylerin aile üyeleri ve bakım verenleri tarafından deneyimlenen damgalanma düzeylerini ölçmek amacıyla 2021 yılında geliştirilmiş özgün bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, psikiyatrik hastalıklarla ilişkili toplumsal önyargı ve ayrımcılığın hasta yakınları üzerindeki etkilerini nicel olarak değerlendirerek, bu popülasyonun yaşadığı psikososyal yükü belirlemeyi hedefler. Geçerlilik ve güvenilirlik analizleri, ölçeğin beş faktörlü yapıya sahip olduğunu, yüksek iç tutarlılık (Cronbach Alfa=0.909) gösterdiğini ve sağlam yapısal geçerliliğe sahip olduğunu kanıtlamıştır (KMO=0.871).

Anahtar Kelimeler

Şizofreni, Hasta Yakınları, Damgalanma, Psikiyatri, Ölçek Geliştirme, Geçerlilik, Güvenilirlik, Faktör Analizi, Cronbach Alfa.

Yazarlar

Gamze Yıldırım, Hakan Tambağ, Nuran Savaş.

Amaç

Şizofreni Hastalarının Yakınları için Damgalanma Ölçeği’nin temel amacı, şizofreni hastalarının aile üyelerinin maruz kaldığı ikincil damgalanma (courtesy stigma) düzeylerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Psikiyatrik hastalıklar sıklıkla sadece hastayı değil, aynı zamanda aile çevresini de etkilemekte ve aile üyelerinin sosyal dışlanma, utanç ve suçluluk gibi olumsuz deneyimler yaşamasına neden olmaktadır.

Bu ölçek, klinik uygulamalarda ve araştırmalarda kullanılarak, hasta yakınlarına yönelik geliştirilecek sosyal destek ve psikoeğitim programlarının etkinliğini artırmak ve spesifik müdahale alanlarını belirlemek için kritik veriler sağlamaktadır. Ölçek, özellikle Türk kültüründe şizofreni ile ilişkili damgalanmanın boyutlarını ortaya koyma ihtiyacından doğmuştur.

Yapı

Ölçek, şizofreni hastası yakınlarının algıladığı damgalanmayı ölçen 17 maddelik, çok boyutlu bir yapıyı temsil etmektedir. Ölçülen yapı, toplumsal yargı korkusu, sosyal izolasyon, içselleştirilmiş utanç ve ayrımcılık algısı gibi damgalanmanın farklı yönlerini kapsamaktadır. Ölçek, katılımcıların deneyimlerini 3’lü Likert tipi bir derecelendirme ile değerlendirmesine olanak tanır.

Yapısal analizler sonucunda, ölçeğin beş ana faktör altında toplandığı belirlenmiştir. Bu faktörler, damgalanmanın karmaşık doğasını yansıtarak, araştırmacılara sadece genel bir damgalanma puanı yerine, hangi damgalanma türlerinin daha baskın olduğunu gösteren detaylı bir profil sunma imkanı vermektedir. Yüksek puan, algılanan damgalanma düzeyinin yüksek olduğu anlamına gelmektedir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliğini test etmek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. Örneklem yeterliliğini değerlendiren Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değeri 0.871 olarak hesaplanmıştır; bu değer, verilerin faktör analizi için oldukça uygun olduğunu göstermektedir. Ayrıca, değişkenler arasındaki korelasyonun faktör yapısı oluşturmak için yeterli olduğunu gösteren Bartlett’s Küresellik Testi sonucu istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0.001).

Faktör yüklerinin incelenmesi sırasında, hiçbir maddenin faktöre katkısı 0.40 sınır değerine eşit ya da bu değerden düşük bulunmamıştır. Bu güçlü faktör yükleri sayesinde, ölçekten herhangi bir madde çıkarılmamış ve son hali 17 madde olarak belirlenmiştir. Ölçeğin bu güçlü istatistiksel göstergeleri, ölçülmek istenen damgalanma yapısını güvenilir bir şekilde temsil ettiğini kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

ŞHYDÖ’nün iç tutarlılığı, Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. Ölçeğin genel Cronbach Alfa katsayısı 0.909 gibi yüksek bir değerde hesaplanmıştır. Bu katsayı, ölçeğin maddeleri arasında mükemmel düzeyde bir iç tutarlılık olduğunu ve ölçeğin güvenilir sonuçlar ürettiğini göstermektedir.

Ayrıca, ölçeğin toplanabilir puan özelliği taşıdığı tespit edilmiştir (F=1.838, p=0.175). Ölçeğin yorumlanmasını kolaylaştırmak için toplam puan, madde sayısı olan 17’ye bölünerek standardize edilmiştir. Bu dönüşüm sayesinde, ölçekten elde edilebilecek minimum puan 1, maksimum puan ise 3 olarak belirlenmiştir. Bu standardizasyon, farklı çalışmalar arasında karşılaştırma yapmayı kolaylaştırmaktadır.

Faktör Analizi

Yapılan faktör analizi sonucunda, 17 maddelik ölçek, toplam varyansın önemli bir kısmını açıklayan beş ayrı faktör altında toplanmıştır. Bu faktörler, şizofreni hastalarının yakınlarının yaşadığı damgalanma deneyiminin çok boyutlu yapısını detaylandırmaktadır. Faktör yapısı, ölçeğin kuramsal temelleriyle uyumlu bir ayrım göstermektedir.

Faktör dağılımı aşağıdaki gibidir:

• Birinci Faktör (6 Madde): 1, 2, 3, 4, 9, 15. maddeler
• İkinci Faktör (3 Madde): 5, 6, 7. maddeler
• Üçüncü Faktör (3 Madde): 8, 10, 11. maddeler
• Dördüncü Faktör (3 Madde): 12, 13, 14. maddeler
• Beşinci Faktör (2 Madde): 16, 17. maddeler

Ölçek Bilgileri

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: 17 maddelik öz bildirim ölçeği

Language Available: Türkçe

Population Group: Şizofreni hastalarının yakınları veya bakım verenleri.

Age Group: Yetişkinler

Population Details: Psikiyatri hastalarına bakım veren ve onlarla yakın ilişkide bulunan bireyler.

Test Methodology: 3’lü Likert tipi derecelendirme (3=evet – 2=bazen – 1=hayır)

Anahtar Kelimeler

Şizofreni, Aile Yükü, İkincil Damgalanma (Courtesy Stigma), Psikometrik Geliştirme, Güvenilirlik, Geçerlilik, Türkiye.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiş

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Correspondence Address: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölümü, Hatay, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2021

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik ve klinik amaçlı kullanımı için sorumlu yazar Gamze Yıldırım ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Telif hakları, makalenin yayınlandığı dergiye ait olabilir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: sizofreni-hastalarinin-yakinlari-icin-damgalanma-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Yıldırım, G., Tambağ, H., & Savaş, N. (2021). Psikiyatri Hasta Yakınları için Damgalanma Ölçeği Geliştirme; Geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. International Journal of Academic Medicne and Pharmacy, 3(2), 115-119. DOI: 10.29228/jamp.48597

Makalenin tam metni için link: academicmed.org

Şizofreni Hastalarının Yakınları için Damgalanma Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. (Orijinal maddeler metinde sağlanmadığından, sadece madde numaraları ve faktör dağılımları listelenmiştir.)

Derecelendirme: 3’lü Likert (3=evet – 2=bazen – 1=hayır)

Faktör 1:

• 1. madde
• 2. madde
• 3. madde
• 4. madde
• 9. madde
• 15. madde

Faktör 2:

• 5. madde
• 6. madde
• 7. madde

Faktör 3:

• 8. madde
• 10. madde
• 11. madde

Faktör 4:

• 12. madde
• 13. madde
• 14. madde

Faktör 5:

• 16. madde
• 17. madde