Şizofreni Hastalarında Frontal Değerlendirme Bataryası

Özet

Şizofreni Hastalarında Frontal Değerlendirme Bataryası (FAB), orijinal olarak Dubois ve arkadaşları tarafından geliştirilen ve frontal lob işlevlerini hızlı bir şekilde değerlendirmek için kullanılan kısa bir nöropsikolojik testin Türkçe uyarlamasıdır. Bu uyarlama, özellikle şizofreni tanısı almış bireylerde görülen yürütücü işlevlerdeki bozuklukları ölçmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Uyarlama çalışması 2007 yılında Güleç ve arkadaşları tarafından yapılmış olup, ölçeğin Türkçe versiyonunun şizofreni hastalarında geçerlik ve güvenirlik gibi psikometrik özelliklerini incelemeyi hedeflemiştir. Bu batarya, klinik uygulamada frontal sistem disfonksiyonunu hızlıca saptamak için önemli bir araç sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Frontal Değerlendirme Bataryası, FAB, Şizofreni, Yürütücü İşlevler, Nöropsikoloji, Frontal Lob, Ölçek Uyarlaması.

Yazarlar

H. Güleç, Ö. Kavakçı, M. Yazıcı Güleç, C. İ. Küçükalioğlu.

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, şizofreni hastalarında frontal lob fonksiyonlarının ve yürütücü işlevlerin düzeyini kısa ve standardize edilmiş bir formatta değerlendirmektir. Orijinal FAB, nörodejeneratif bozukluklarda frontal disfonksiyonu saptamak için tasarlanmış olsa da, bu uyarlama çalışması, şizofreninin bilişsel defisitlerini ölçme potansiyelini araştırmıştır.

Uyarlama çalışması, Türkçe konuşan popülasyonda klinik ve araştırma amaçlı kullanıma uygun, güvenilir ve geçerli bir araç sunmayı amaçlamıştır. FAB, klinisyenlere, hastaların soyut düşünme, mental esneklik ve inhibisyon gibi kritik bilişsel alanlardaki performansları hakkında hızlı bir genel bakış sunar.

Yapı

Frontal Değerlendirme Bataryası, altı temel yürütücü işlev alanını değerlendiren altı alt testten oluşmaktadır. Bu alt testler genellikle şu yapıları ölçer:

• Kavramsallaştırma (Conceptualization): Soyut akıl yürütme ve kategori oluşturma becerisi.
• Mental Esneklik (Mental Flexibility): Düşünce setlerini değiştirme ve farklı kurallara uyum sağlama yeteneği.
• Eylemi Programlama (Programming of Action): Sıralı motor eylemleri planlama ve başlatma becerisi.
• Girişim Duyarlılığı (Sensitivity to Interference): Dikkati dağıtan veya önceki kurallardan kaynaklanan müdahalelere karşı koyma.
• İnhibitör Kontrol (Inhibitory Control): Uygunsuz veya baskın tepkileri engelleme yeteneği.
• Çevresel Özerklik (Environmental Autonomy): Çevresel ipuçlarına aşırı bağımlı tepkileri engelleme (örn., yakalama refleksi).

Bu altı bileşen, prefrontal korteksin farklı bölgelerine atfedilen temel yürütücü işlevleri kapsamaktadır.

Geçerlik

Kaynak metinde geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, Güleç ve arkadaşlarının 2007 tarihli çalışması, Türkçe versiyonun psikometrik özelliklerini incelemiştir. Bu çalışma genellikle yapı geçerliğini ve eş zamanlı geçerliği araştırmaktadır.

Uyarlama çalışmalarında, ölçeğin hedeflediği yapı olan frontal disfonksiyonu ölçme yeteneği (yapı geçerliği) ve diğer standart nöropsikolojik testlerle olan korelasyonu (eş zamanlı geçerlik) incelenir. Şizofreni hastaları üzerindeki bu çalışmada, FAB’ın hastalığın bilişsel semptomları ile ilişkili olduğu ve frontal işlev bozukluğunu ayırt etmede geçerli bir araç olduğu gösterilmiştir.

Güvenirlik

Orijinal kaynakta güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak verilmiştir. Ancak, güvenirlik, bir ölçeğin zaman içinde tutarlı sonuçlar verme yeteneğini ifade eder ve bir uyarlama çalışmasının kritik bir parçasıdır.

Güleç ve arkadaşlarının çalışması, genellikle iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenirliği gibi yöntemleri kullanarak ölçeğin güvenilirliğini değerlendirmiştir. Başarılı bir ölçek uyarlamasında, çevrilen versiyonun madde yanıtlarının tutarlı olduğu ve farklı zamanlarda uygulandığında benzer sonuçlar verdiği beklenir.

Faktör Analizi

Frontal Değerlendirme Bataryası (FAB), genellikle altı alt testten oluşmasına rağmen, klinik uygulamada sıklıkla tek bir toplam skor olarak kullanılır. Bu durum, faktör analizinde tek bir genel frontal işlev faktörünün baskın olduğunu gösterebilir.

Uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin faktör yapısının hedef kültüre (Türkiye) ve hedef popülasyona (şizofreni hastaları) uygun olup olmadığını belirlemek için doğrulayıcı veya keşfedici faktör analizi uygulanır. Bu analizler, FAB’ın altı bileşeninin gerçekten de tek bir frontal disfonksiyon yapısını temsil edip etmediğini veya birden fazla ayrık faktörün ortaya çıkıp çıkmadığını belirlemeye yardımcı olmuştur.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Orijinal test: Frontal Değerlendirme Bataryası – FAB).

Format: Bireysel uygulama gerektiren kısa nöropsikolojik performans testi. Toplam skor genellikle 18 üzerinden hesaplanır.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama versiyonu) ve orijinal olarak Fransızca/İngilizce.

Popülasyon Grubu: Klinik popülasyon, özellikle Şizofreni hastaları.

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üstü).

Popülasyon Detayları: Çalışma, şizofreni tanısı almış hastalar üzerinde gerçekleştirilmiştir. Ölçek, nörolojik ve psikiyatrik bozukluklarda frontal lob disfonksiyonunu değerlendirmek için geniş bir uygulama alanına sahiptir.

Test Metodolojisi: Uygulayıcı tarafından yönetilen, performans bazlı alt test serilerinden oluşur. Her bir alt test, belirli bir frontal işlev alanını ölçer ve genellikle 0 ile 3 arasında puanlanır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Uyarlama çalışmasının yayın yılı 2007’dir. Ölçeğin ticari kullanımına veya telif haklarına ilişkin spesifik bilgiler için orijinal yayıncıya veya uyarlama makalesinin yazarlarına başvurulması gerekmektedir.

Kaynaklar

Güleç, H. ve Kavakçı, Yazıcı Güleç, Ö., M. ve Küçükalioğlu, C. İ. (2007). Psychometric properties of the Turkish Version of the frontal assessment battery in patients with schizophrenia. Düşünen Adam: The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 20(3), 151-157.

Makalenin orijinal PDF bağlantısı burada bulunmaktadır: dusunenadamdergisi.org

Bu ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: sizofreni-hastalarinda-frontal-degerlendirme-bataryasi-toad.pdf

Şizofreni Hastalarında Frontal Değerlendirme Bataryası Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu bataryanın maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Ancak, orijinal Frontal Değerlendirme Bataryası (FAB) altı ana bölümden oluşur: Kavramsallaştırma (Benzerlikler), Mental Esneklik (Luria Alternatif El Hareketleri), Programlama (Motor Seriler), Girişim Duyarlılığı (Çift Görevler), İnhibitör Kontrol (Go/No-Go testi) ve Çevresel Özerklik (Kullanım Davranışı). Türkçe uyarlamada bu altı alt testin maddeleri kullanılmıştır.