Sigara İçme Sonucu Beklenti Ölçeği

Özet

Sigara İçme Sonucu Beklenti Ölçeği (SİSBÖ), bireylerin sigara içme davranışının potansiyel sonuçlarına dair sahip oldukları beklentileri ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikolojik ölçüm aracıdır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlaması, özellikle ergenler arasında sigara kullanımını başlatan ve sürdüren bilişsel faktörleri incelemek için kritik öneme sahiptir. Ölçek, sigara içmenin sosyal kabul, stres azaltma veya sağlık riskleri gibi çeşitli sonuçlarına ilişkin hem pozitif hem de negatif beklentileri değerlendirir. Türkçe versiyonunun psikometrik özellikleri, erken ergenlik dönemindeki bireyler için geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu göstermiştir.

Bu araç, sigara bırakma programlarının ve önleyici müdahalelerin etkinliğini artırmak için sigara beklentilerinin doğasını anlamada araştırmacılara ve klinisyenlere yardımcı olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sigara, Sigara bağımlılığı, Sonuç beklentisi, Ergenlik, Uyarlama, Psikometrik özellikler, Tütün kullanımı.

Yazarlar

İ. Bektaş, M. Bektaş, D. Ayar, A. A. Kudubeş, Y. Selekoglu, S. Sal Altan, A. Tuna.

Amaç

Sigara İçme Sonucu Beklenti Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin sigara içmekten elde etmeyi umdukları sonuçlara dair bilişsel değerlendirmelerini nicel olarak ölçmektir. Bu beklentiler genellikle sigara içme davranışının başlaması ve sürdürülmesinde önemli bir rol oynar. Ölçek, bu beklentileri pozitif (örneğin, rahatlama, sosyal kolaylaştırma) ve negatif (örneğin, sağlık zararı, kötü koku) boyutlarda ele alarak kapsamlı bir profil sunar.

Türkçe uyarlama çalışmasının spesifik amacı ise, ölçeğin erken ergenler popülasyonunda kültürel ve dilsel geçerliğini ve güvenilirliğini sağlamaktır. Bu sayede, Türkiye’deki gençlerin sigara kullanımına yönelik risk faktörlerinin belirlenmesine katkıda bulunulması hedeflenmiştir.

Yapı

Ölçek, sosyal bilişsel teori çerçevesinde ele alınan Sonuç Beklentisi (Outcome Expectation) psikolojik yapısını ölçmektedir. Sonuç beklentileri, bir davranışın gelecekte yol açacağı olası sonuçlara dair inançlar olarak tanımlanır ve bireyin o davranışı sergileme motivasyonunu güçlü bir şekilde etkiler. Sigara içme bağlamında, bu beklentiler genellikle iki ana kategoriye ayrılır:

• Pozitif Beklentiler: Sigara içmenin stres azaltma, sosyal kabulü artırma, konsantrasyonu iyileştirme veya keyif verme gibi olumlu sonuçlar doğuracağına dair inançlar.
• Negatif Beklentiler: Sigara içmenin sağlık sorunlarına, mali yüke veya sosyal dışlanmaya yol açacağına dair olumsuz sonuç inançları.

Ölçek, bu çok boyutlu yapıyı değerlendirerek, hangi tür beklentilerin bireyin sigara içme niyetiyle daha güçlü ilişkili olduğunu ortaya koymayı amaçlar.

Geçerlik

Türkçe uyarlama çalışmasında (Bektaş ve ark., 2017), ölçeğin yapı geçerliğini incelemek üzere genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Çalışma, ölçeğin orijinal yapısıyla tutarlı, çok boyutlu bir yapıyı desteklediğini göstermiştir.

Yapı geçerliği bulguları, maddelerin teorik olarak ölçmeyi amaçladıkları faktörlere yüksek düzeyde yüklendiğini ortaya koymuştur. Ayrıca, ölçeğin sigara içme davranışı veya sigara bırakma öz-yeterliliği gibi ilgili yapılarla beklenen yönde korelasyon göstermesi, uyarlama sürecinin başarılı olduğunu ve ölçeğin amaca uygun olduğunu kanıtlamıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik katsayısı (Cronbach Alfa), Türkçe versiyon için yüksek düzeyde bulunmuştur. Bu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Genellikle, alt ölçeklerin ve toplam ölçeğin Cronbach Alfa değerleri .80 eşiğinin üzerinde rapor edilerek, Sigara İçme Sonucu Beklenti Ölçeği’nin Türk ergen popülasyonunda güvenilir bir ölçüm aracı olduğu desteklenmiştir.

Faktör Analizi

Türkçe versiyonunun faktör yapısını incelemek amacıyla yapılan faktör analizi çalışmaları (çoğunlukla Doğrulayıcı Faktör Analizi), orijinal ölçek yapısını doğrulamıştır. Bu analizler, sonuç beklentilerinin birden fazla alt boyutta kümelendiğini göstermiştir.

Tipik olarak, pozitif beklentilere ilişkin maddeler bir veya daha fazla alt faktörde (örneğin, sosyal pekiştirme, duygusal düzenleme) toplanırken, negatif beklentilere ilişkin maddeler ayrı bir faktör oluşturmaktadır. Bu çok faktörlü yapı, sigara beklentilerinin karmaşık doğasını doğru bir şekilde yansıtmaktadır.

Ölçme Aracı

Test Türü: Uyarlama

Format: Genellikle Likert tipi derecelendirme (Örneğin, 5 veya 7 noktalı), katılımcının her bir beklenti maddesine ne ölçüde katıldığını belirtmesine olanak tanır.

Mevcut Diller: Türkçe, İngilizce (Orijinal) ve muhtemelen diğer uyarlamalar.

Popülasyon Grubu: Erken ergenler ve ergenler.

Yaş Grubu: Genellikle 11-18 yaş aralığı. Uyarlama çalışması erken ergenlere odaklanmıştır.

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki ortaokul ve lise öğrencileri.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Uygulama bireysel veya grup halinde yapılabilir. Puanlama, genellikle alt ölçekler ve bir toplam puan üzerinden gerçekleştirilir. Yüksek puanlar, sigara içmenin olası sonuçlarına dair daha güçlü beklentilere işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel faktörler, Öz-yeterlilik, Tütün kontrolü, Pozitif beklenti, Negatif beklenti, Bağımlılık, Psikometrik.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal geliştiricilerinden ve Türkçe uyarlamasını yapan yazarlardan izin alınması gerekebilir. Sorumlu yazar Murat Bektaş ile iletişim kurulabilir.

Sorumlu Yazar: Murat Bektaş

İletişim: [email protected]

Test Yılı (Uyarlama): 2017

Kaynaklar

Bektas, İ., Bektas, M., Ayar, D., Kudubeş, A. A., Selekoglu, Y., Sal Altan, S., … & Tuna, A. (2017). The psychometric properties of the Turkish version of the smoking outcome expectation scale and the anti-smoking self-efficacy scale for early adolescents. Journal of Substance Use, 22(6), 648-655. DOI: https://doi.org/10.1080/14659891.2017.1296042

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: smoking-outcome-expectation-scale-toad.pdf

Sigara İçme Sonucu Beklenti Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri orijinal kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi için yukarıda belirtilen akademik makaleye başvurulması gerekmektedir.

Sağlanan kaynakta madde listesi bulunmadığından, bu bölüm boş bırakılmıştır.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynakta Sağlanmamıştır.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Veri Kaynakta Sağlanmamıştır.