Osteoporoz Sigara İçme Sağlık İnanç Ölçeği

Özet

Osteoporoz Sigara İçme Sağlık İnanç Ölçeği (OSİSİÖ), bireylerin sigara kullanımı ile osteoporoz riski arasındaki ilişkiye dair sahip oldukları sağlık inançlarını ve algılarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Kalkım ve arkadaşları (2018) tarafından Türkçe diline uyarlanmıştır. Ölçeğin uyarlama çalışması, psikometrik özelliklerini (geçerlik ve güvenirlik) incelemeyi ve Türk kültürüne uygunluğunu doğrulamayı hedeflemiştir. OSİSİÖ, özellikle sigara kullanıcılarının osteoporoza ilişkin algılanan duyarlılık, algılanan ciddiyet, engeller, faydalar ve öz-yeterlik gibi temel sağlık inancı bileşenlerini ölçerek koruyucu sağlık davranışlarını teşvik etmeye yönelik girişimlere rehberlik etmeyi amaçlar.

Anahtar Kelimeler

Osteoporoz, Sigara, Sağlık İnanç Modeli, Uyarlama, Psikometrik Özellikler, Sağlık Davranışı, Geçerlik, Güvenirlik

Yazarlar

Aslı Kalkım, Şerife Dağhan, Ayşe Uğur Toraman, Derya Eren

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin sigara kullanımının osteoporoz gelişimi üzerindeki risklerine dair sahip oldukları inançları, tutumları ve algıları sistematik bir şekilde ölçmektir. Ölçek, özellikle Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesinde, sigara içen veya sigara riski taşıyan popülasyonlarda koruyucu davranışları etkileyen bilişsel faktörleri belirlemeye yardımcı olur.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması, Türk toplumunda sigara içme alışkanlıkları ve osteoporoz risk algısı arasındaki ilişkiyi incelemek, böylece halk sağlığı uzmanlarının ve hemşirelerin bu alandaki eğitim ve müdahale programlarını daha etkili bir şekilde tasarlamasına olanak sağlamak için yapılmıştır.

Yapı

Osteoporoz Sigara İçme Sağlık İnanç Ölçeği, psikolojide yaygın olarak kullanılan Sağlık İnanç Modeli (SİM) temel alınarak yapılandırılmıştır. Bu model, bireylerin bir sağlık davranışını benimseme olasılığının, o hastalığa dair algıladıkları tehdidin ciddiyetine ve duyarlılığına, önerilen eylemin algılanan faydalarına ve algılanan engellerine bağlı olduğunu varsayar.

Ölçek, tipik olarak SİM’in alt boyutlarını temsil eden faktörlerden oluşur. Bu alt boyutlar şunlardır:

• Algılanan Duyarlılık (Perceived Susceptibility): Bireyin sigara içmesi nedeniyle osteoporoz geliştirme riskinin ne kadar yüksek olduğuna dair inancı.
• Algılanan Ciddiyet (Perceived Severity): Osteoporozun sonuçlarının ne kadar ciddi olduğuna dair inanç.
• Algılanan Faydalar (Perceived Benefits): Sigarayı bırakmanın veya risk azaltıcı önlemler almanın osteoporozdan korunmadaki faydalarına dair inanç.
• Algılanan Engeller (Perceived Barriers): Sigarayı bırakma veya risk azaltıcı önlemleri uygulama önündeki zorluklara dair inanç.
• Öz-Yeterlik (Self-Efficacy): Bireyin sigarayı bırakma veya sağlıklı davranışları sürdürme yeteneğine olan güveni.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe versiyonunun geçerlik çalışmaları, Kalkım ve arkadaşları (2018) tarafından detaylı bir şekilde incelenmiştir. Yapı geçerliği, ölçeğin teorik yapısına uygunluğunu test etmek için faktör analizi yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Bu analizler, orijinal ölçekteki faktör yapısının Türk örnekleminde de korunduğunu göstermeyi amaçlamıştır.

Elde edilen sonuçlar genellikle, ölçeğin Sağlık İnanç Modeli’nin öngördüğü alt boyutları başarılı bir şekilde ölçtüğünü ve böylece yeterli düzeyde yapı geçerliği sergilediğini ortaya koymuştur. Ayrıca, içerik geçerliğinin sağlanması amacıyla uzman görüşlerine başvurulmuş ve maddelerin kültürel uygunluğu kontrol edilmiştir.

Güvenirlik

Güvenirlik çalışmaları, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmeyi içerir. Türkçe uyarlama çalışmasında iç tutarlılık (içsel güvenirlik) genellikle Cronbach’s Alpha katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Yüksek Alpha değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda birbiriyle uyumlu olduğunu gösterir.

Kalkım ve arkadaşları (2018) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısının kabul edilebilir düzeyde (örneğin, .70 üzeri) olduğu bulunmuştur. Ayrıca, ölçeğin kararlılığını değerlendirmek için test-tekrar test güvenirliği de incelenmiş olabilir, bu da zaman içinde ölçümlerin tutarlılığını ortaya koyar. Bu bulgular, OSİSİÖ’nün Türk popülasyonunda güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu desteklemektedir.

Faktör Analizi

Osteoporoz Sigara İçme Sağlık İnanç Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun yapısal geçerliğini belirlemek için hem Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemleri kullanılmıştır. AFA, ölçeğin faktör sayısını ve madde dağılımını keşfetmeye yardımcı olurken, DFA ise teorik olarak beklenen faktör yapısının (Sağlık İnanç Modeli bileşenleri) toplanan verilerle ne kadar uyumlu olduğunu test etmiştir.

Faktör analizleri sonucunda, ölçeğin orijinal yapısına benzer, çok boyutlu bir yapıyı koruduğu görülmüştür. Bu, ölçeğin farklı SİM bileşenlerini ayrı ayrı ve geçerli bir şekilde ölçtüğünü doğrulamıştır. Faktör yüklerinin yüksek olması ve faktörler arası korelasyonların anlamlı olması, ölçeğin sağlam bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Araç

Test Tipi: Uyarlama (Adaptasyon) Ölçeği

Format: Genellikle Likert tipi derecelendirme (Özgün çalışmada belirtilmediği için varsayımsal olarak en yaygın format kullanılmıştır.)

Mevcut Diller: Türkçe, Orijinal İngilizce

Popülasyon Grubu: Sigara Kullanıcıları veya Genel Yetişkin Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler (Örneklem genellikle 18 yaş ve üzeri bireylerden oluşur.)

Popülasyon Detayları: Sigara içme davranışı sergileyen ve osteoporoz riskine ilişkin inançları ölçülmek istenen bireyler.

Test Metodolojisi: Öz-bildirim ölçeği. Katılımcılar, her bir maddeye kendi algı ve inanç düzeylerine göre yanıt verirler.

Anahtar Kelimeler

Sağlık İnançları, Osteoporoz, Sigara Bırakma, Psikometrik, Türk Kültürü, Algılanan Risk, Öz-yeterlik

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar: Aslı Kalkım)

Yazışma Adresi: Yazışma adresi kaynakta belirtilmemiştir, ancak sorumlu yazar Aslı Kalkım’dır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2018 (Yayın yılı esas alınmıştır.)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izin ve ücret bilgileri sorumlu yazar ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir.

Kaynaklar

Kalkim, A., Dağhan, Ş., Toraman, A. U., & Eren, D. (2018). Psychometric properties of the Turkish version: The Osteoporosis Smoking Health Belief Scale. Journal of Substance Use, 1-8. DOI: 10.1080/14659891.2018.1466931

Orijinal makalenin PDF dosyası buradan indirilebilir: psychometric-properties-of-the-turkish-version-the-osteoporosis-smoking-health-belief-scale-toad.pdf

Osteoporoz Sigara İçme Sağlık İnanç Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Bu ölçeğin maddeleri orijinal kaynak içerikte sağlanmamıştır.