Sigara İçme Karşıtlığı Öz Yeterlilik Ölçeği

Öz

Sigara İçme Karşıtlığı Öz Yeterlilik Ölçeği (Anti-Smoking Self-Efficacy Scale), bireylerin sigara içme tekliflerine veya baskılarına karşı koyabilme yeteneklerine olan inançlarını ölçmek amacıyla tasarlanmış bir psikolojik araçtır. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, özellikle erken ergenlik dönemindeki gençlerin sigara kullanımını önleme bağlamında öz yeterlilik düzeylerini belirlemek için geliştirilmiştir. Bu araç, sigara bırakma programlarının ve önleyici müdahalelerin etkinliğini değerlendirmede kritik bir rol oynamaktadır, zira öz yeterlilik, davranış değişikliğinin temel belirleyicilerinden biri olarak kabul edilir.

Anahtar Kelimeler

Sigara İçme Karşıtlığı, Öz Yeterlilik, Ergenlik, Sigara Bırakma, Psikometrik Özellikler, Uyarlama.

Yazarlar

İ. Bektaş, M. Bektaş, D. Ayar, A. A. Kudubeş, Y. Selekoglu, S. Sal Altan, A. Tuna.

Amaç

Sigara İçme Karşıtlığı Öz Yeterlilik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin zorlayıcı sosyal durumlarda veya stresli koşullar altında sigara içmeme konusunda kendilerine ne kadar güvendiklerini nicel olarak değerlendirmektir. Bu ölçek, özellikle sigara kullanımına başlama riskinin yüksek olduğu genç popülasyonlarda, bireylerin davranış değişikliği potansiyellerini ve müdahale gereksinimlerini belirlemeye yardımcı olur.

Türkçe uyarlama çalışması (Bektaş ve ark., 2017), ölçeğin erken ergenler için kültürel olarak geçerli ve güvenilir bir araç olarak kullanılabileceğini göstermeyi amaçlamıştır. Bu sayede, Türkiye’deki tütün kontrolü ve halk sağlığı çalışmalarına bilimsel bir katkı sağlanması hedeflenmiştir.

Yapı

Ölçek, sosyal bilişsel teori çerçevesinde tanımlanan öz yeterlilik (self-efficacy) yapısını ölçmektedir. Sigara İçme Karşıtlığı Öz Yeterlilik, bir bireyin belirli riskli durumlarda (örneğin, arkadaş baskısı, olumsuz duygusal durumlar veya sosyal etkinlikler) sigara içme dürtüsüne direnebilme inancının gücünü ifade eder. Yüksek öz yeterliliğe sahip bireylerin, sigara içmeye başlama olasılığının daha düşük olduğu veya sigarayı bırakma girişimlerinde daha başarılı oldukları varsayılır.

Ölçek, genellikle farklı durumsal faktörlere yönelik öz yeterlilik seviyelerini değerlendiren alt boyutlardan oluşur. Bu boyutlar, sigara kullanımını tetikleyen çevresel ve duygusal ipuçlarına karşı direnç gösterme yeteneğini kapsamaktadır.

Geçerlik

Orijinal kaynakta geçerlik bilgileri ayrıntılı olarak belirtilmemiştir; ancak, uyarlama çalışması (Bektaş ve ark., 2017), ölçeğin Türkçe formunun psikometrik özelliklerini incelemiştir. Bu tür uyarlama çalışmalarında genellikle yapı geçerliği (faktör analizi) ve ölçüt bağımlı geçerlik incelenir. Çalışma, ölçeğin ölçmeye çalıştığı teorik yapı olan sigara karşıtlığı öz yeterliliğini başarılı bir şekilde temsil ettiğini doğrulamak için istatistiksel yöntemler kullanmıştır.

Geçerlik çalışmaları, ölçeğin sigara içme davranışı ile beklenen yönde ilişkiler gösterdiğini (örneğin, yüksek öz yeterliliğin düşük sigara içme beklentileriyle ilişkili olması) desteklemelidir. Detaylı geçerlik katsayıları ve faktör yükleri için orijinal makalenin incelenmesi gerekmektedir.

Güvenirlik

Orijinal kaynakta güvenirlik katsayıları doğrudan listelenmemiştir. Ancak, Bektaş ve arkadaşları (2017) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılık (Cronbach Alfa) analizlerinin yapıldığı belirtilmiştir. İç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Genellikle bu tür psikometrik araçlarda kabul edilebilir bir güvenirlik seviyesi (Cronbach Alfa katsayısının 0.70 ve üzeri olması) beklenmektedir. Güvenirlik sonuçları, ölçeğin erken ergenlerde sigara karşıtı öz yeterliliği istikrarlı bir şekilde ölçebildiğini kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapı geçerliğini belirlemek amacıyla faktör analizi kullanılmıştır. Faktör analizi, ölçek maddelerinin hangi temel boyutları veya faktörleri temsil ettiğini ortaya koyar. Bu analiz, orijinal ölçeğin boyut yapısının Türkçe kültürüne ve hedef popülasyon olan erken ergenlere uygun olup olmadığını test etmek için kritik öneme sahiptir.

Bektaş ve ark. (2017) çalışması, ölçeğin kavramsal yapısının sağlam olduğunu ve sigara karşıtlığı öz yeterliliğini ölçen temel bileşenleri doğru bir şekilde ayırdığını göstermelidir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Orijinal çalışmada detaylı derecelendirme formatı belirtilmemiştir. Öz yeterlilik ölçekleri genellikle 5 veya 7 noktalı Likert tipi ölçek kullanır.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Erken Ergenler (Early Adolescents)

Age Group: Çalışmanın yapıldığı dönemdeki erken ergenlik dönemi (Genellikle 10-14 yaş aralığı).

Population Details: Türkiye’deki erken ergen popülasyonu üzerinde psikometrik özellikleri incelenmiştir.

Test Methodology: Öz bildirim (Self-report) ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Tütün Kontrolü, Halk Sağlığı, Davranış Değişikliği, Öz Bildirim, Psikoloji, Türkiye.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Murat Bektaş)

Correspondence Address: Belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal geliştiricilerinden izin alınması gerekmektedir. Türkçe uyarlama çalışmasının sorumlu yazarı Murat Bektaş ile iletişim kurulabilir.

Uyarlama Çalışması Yılı: 2017

İletişim: [email protected]

Kaynaklar

1. Bektas, İ., Bektas, M., Ayar, D., Kudubeş, A. A., Selekoglu, Y., Sal Altan, S., … & Tuna, A. (2017). The psychometric properties of the Turkish version of the Smoking Outcome Expectation Scale and the Anti-Smoking Self-Efficacy scale for early adolescents. Journal of Substance Use, 22(6), 648-655. https://doi.org/10.1080/14659891.2017.1296042

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: anti-smoking-self-efficacy-scale-asses-toad.pdf

Sigara İçme Karşıtlığı Öz Yeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri orijinal kaynakta açıkça listelenmemiştir. Uygulayıcılar, maddelerin tamamına erişmek için referans makaleye başvurmalıdır.

Ölçek maddeleri bu kaynakta bulunmamaktadır.