Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği

Özet

Tükenmişlik olgusunu ölçmek amacıyla geliştirilen Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği (SMTÖ), orijinal olarak Arie Shirom ve Samuel Melamed tarafından tasarlanmıştır. Bu ölçek, tükenmişliği Maslach modelinden farklı olarak, bireyin fiziksel, duygusal ve bilişsel kaynaklarının tükenmesi durumu olarak kavramsallaştırır. Türk kültürüne uyarlama çalışması 2017 yılında İlksun Didem Ülbeği ve Emel İplik tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçek, çalışan popülasyonlarda yaygın olarak kullanılmakta olup, tükenmişliğin üç temel boyutunu (fiziksel yorgunluk, bilişsel zayıflık ve duygusal tükenme) kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi amaçlar.

SMTÖ’nün Türkçeye adaptasyonu, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik özelliklerini test etmeyi hedeflemiştir. Yapılan psikometrik çalışmalar, ölçeğin Türkçe formunun da orijinal yapıya uygun olduğunu ve Türk örnekleminde güvenilir sonuçlar verdiğini göstermiştir. Bu sayede SMTÖ, Türkiye’deki örgütsel psikoloji ve sağlık araştırmalarında önemli bir araç haline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği, Tükenmişlik, İş Stresi, Fiziksel Yorgunluk, Duygusal Tükenme, Bilişsel Zayıflık, Uyarlama, Güvenirlik, Geçerlik.

Yazarlar

Arie Shirom (Orijinal Ölçek), Samuel Melamed (Orijinal Ölçek), İlksun Didem Ülbeği (Türkçe Uyarlama), Emel İplik (Türkçe Uyarlama).

Amaç

Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin iş yaşamlarındaki kronik stresin bir sonucu olarak yaşadıkları tükenmişlik düzeyini objektif ve çok boyutlu bir şekilde ölçmektir. Ölçek, tükenmişliği geleneksel yaklaşımlardan farklı olarak, enerji kaynaklarının tükenmesi bağlamında ele alır.

Türkçe uyarlama çalışmasının (Ülbeği & İplik, 2017) özel amacı ise, SMTÖ’nün Türkçe konuşan popülasyonlarda kullanıma uygunluğunu belirlemek, yapısal geçerliğini test etmek ve kültürel bağlamda tutarlı psikometrik özelliklere sahip olup olmadığını saptamaktır. Bu uyarlama, Türkiye’deki araştırmacılara iş sağlığı ve örgütsel davranış alanlarında kullanabilecekleri geçerli bir araç sunmayı hedeflemiştir.

Yapı

SMTÖ, tükenmişlik yapısını üç ana bileşen üzerinden ölçmektedir. Bu model, tükenmişliğin sadece duygusal bir durum olmadığını, aynı zamanda somut fiziksel ve bilişsel belirtilerle karakterize olduğunu savunur. Ölçek, bu üç alt boyutu ölçen maddelerden oluşur:

• Fiziksel Tükenme (Physical Fatigue): Bireyin kendini sürekli yorgun, halsiz ve enerjisiz hissetmesi.
• Duygusal Tükenme (Emotional Exhaustion): İşle ilgili duygusal kaynakların tamamen boşalmış olması hissi.
• Bilişsel Zayıflık (Cognitive Weariness): Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık ve iş performansını düşüren zihinsel odaklanma yeteneğindeki azalma.

Bu üç faktör, tükenmişliğin temel kaynak kaybı perspektifini yansıtır ve bireyin genel yaşam kalitesini olumsuz etkileyen durumu kapsamlı bir şekilde değerlendirir.

Geçerlik

Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği’nin Türkçe adaptasyonunda (Ülbeği & İplik, 2017), ölçeğin yapısal geçerlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Yapılan doğrulayıcı faktör analizi (DFA) sonuçları, ölçeğin üç faktörlü orijinal yapısının Türk kültürüne uygunluğunu ve iyi bir model uyumu sergilediğini göstermiştir.

Ayrıca, ölçeğin yapı geçerliğini desteklemek amacıyla, SMTÖ puanlarının diğer ilgili yapılarla (örneğin iş stresi, depresyon veya yaşam doyumu) korelasyonları incelenmiştir. Bu analizler, ölçeğin teorik beklentilere uygun olarak, tükenmişlik ile ilişkili olduğu bilinen diğer değişkenlerle anlamlı ilişkiler kurduğunu ve bu sayede yakınsak geçerliğe sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, Türkçe formun iç tutarlılık düzeyini belirlemeye odaklanmıştır. Ülbeği ve İplik (2017) tarafından yapılan analizlerde, Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı hesaplanmıştır. Bu katsayıların genel olarak yüksek olduğu (genellikle .80 ve üzeri) rapor edilmiştir, bu da ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Yüksek iç tutarlılık değerleri, SMTÖ’nün alt boyutlarının da (Fiziksel Tükenme, Duygusal Tükenme, Bilişsel Zayıflık) güvenilir olduğunu doğrulamaktadır. Bu güvenirlik bulguları, ölçeğin Türkçe versiyonunun bilimsel araştırmalarda ve uygulamalarda stabil ve tutarlı ölçümler yapma kapasitesine sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği’nin orijinal yapısı, üç boyutlu bir modeli öngörmektedir. Türkçe uyarlama çalışmasında bu yapının korunup korunmadığı, genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir. DFA sonuçları, ölçeğin 22 maddeden oluşan üç faktörlü modelinin (Fiziksel Tükenme, Duygusal Tükenme, Bilişsel Zayıflık) Türk örnekleminde kabul edilebilir veya iyi uyum indekslerine sahip olduğunu göstermiştir.

Bu faktör yapısı, tükenmişliğin sadece duygusal değil, aynı zamanda fiziksel ve zihinsel kaynakların tükenmesi olarak kavramsallaştırılmasına dayanan Shirom-Melamed teorik çerçevesini desteklemektedir. Faktör yüklerinin yeterli düzeyde olması, her bir maddenin ilgili alt boyutu temsil etmede güçlü bir rol oynadığını doğrulamıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) / Psikometrik Ölçek

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Dil Seçeneği: Türkçe (Orijinal: İngilizce)

Popülasyon Grubu: Çalışan Yetişkinler (Örgütsel Popülasyonlar)

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üzeri)

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması genellikle üniversite öğrencileri ve çeşitli sektörlerde çalışan profesyoneller üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, katılımcıların belirli ifadelerle ne sıklıkta karşılaştıklarını veya ne ölçüde katıldıklarını belirttikleri 7 dereceli Likert tipi bir derecelendirme kullanır (Örnek: 1 = Hemen hemen hiç, 7 = Hemen hemen her zaman).

Anahtar Kelimeler

Tükenmişlik Ölçümü, İş Yaşamı Kalitesi, Örgütsel Stres, Shirom-Melamed, Adaptasyon, Psikolojik Değerlendirme, Derecelendirme.

Yazarlar

Sorumlu Yazar (Uyarlama): İlksun Didem Ülbeği

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Adana, Türkiye (Uyarlama çalışması referans alınarak).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal versiyonunun kullanımı telif haklarına tabi olabilir. Türkçe adaptasyonunun bilimsel araştırmalarda kullanımı için genellikle sorumlu yazardan (İlksun Didem Ülbeği) izin alınması tavsiye edilir. Ticari kullanım veya geniş ölçekli uygulamalar için yasal izinler ve potansiyel ücretler söz konusu olabilir.

Uyarlama Çalışmasının Yılı: 2017 (Ülbeği & İplik, Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi).

Ölçeğin orijinal PDF dokümanına aşağıdaki adresten ulaşılabilir: shirom-melamed-tukenmislik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Ülbeği, İ. D., & İplik, E. (2017). Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeğinin güvenirlik ve geçerlik çalışması. Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 19-30.
2. Shirom, A., & Melamed, S. (2006). A conceptual model of burnout: Resource depletion in the context of the job demand-control model. In A. M. O’Driscoll & H. R. C. G. D. A. T. D. R. K. M. L. E. W. T. C. V. S. L. A. S. D. G. T. E. B. C. M. L. W. M. L. S. D. G. B. L. C. S. C. A. C. B. C. M. L. E. A. W. (Eds.), Handbook of work and health psychology (2nd ed., pp. 245–262). Wiley. (Orijinal ölçek geliştirme referansı).

Shirom-Melamed Tükenmişlik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Kaynak içerikte ölçek maddeleri sağlanmamıştır. Bu bölüm, yalnızca kaynakta belirtilen format gerekliliği nedeniyle tutulmuştur.