Servikal Kanserin Erken Tanısına İlişkin Tutum Ölçeği

Özet

Servikal Kanserin Erken Tanısına İlişkin Tutum Ölçeği, 2004 yılında Dr. Dilek Özmen tarafından bir doktora tezi kapsamında geliştirme çalışması olarak ortaya konulmuştur. Ölçek, bireylerin Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesinde, servikal kanser erken tanısına yönelik tutumlarını ve davranışsal eğilimlerini ölçmek amacıyla tasarlanmıştır. Toplam 30 maddeden oluşan ölçek, SİM’in temel bileşenlerine karşılık gelen dört alt boyuta sahiptir: Algılanan Duyarlılık, Algılanan Ciddiyet, Algılanan Engel ve Algılanan Yarar. Ölçek, hem iç tutarlılık hem de test-tekrar test yöntemleriyle yüksek güvenirlik değerleri göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Servikal Kanser, Rahim Ağzı Kanseri, Tutum, Erken Tanı, Sağlık İnanç Modeli, Algılanan Duyarlılık, Algılanan Ciddiyet, Ölçek Geliştirme, Jinekolojik Onkoloji.

Yazarlar

Dilek Özmen

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin servikal kanser erken tanı yöntemlerine (örneğin, düzenli jinekolojik muayene ve smear testi) yönelik sahip oldukları psikolojik ve davranışsal tutumları sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Bu ölçek, özellikle hemşirelik ve halk sağlığı alanlarında, koruyucu sağlık davranışlarını etkileyen inanç sistemlerini belirlemek ve bu inançlar doğrultusunda eğitim programları geliştirmek için bir araç sağlamaktadır.

Ölçek, Sağlık İnanç Modeli‘nin (SİM) varsayımlarını operasyonel hale getirerek, bireyin hastalığa karşı duyarlılığını, hastalığın ciddiyetini, koruyucu davranışların yararlarını ve bu davranışları uygulamadaki engelleri nasıl algıladığını nicel olarak ölçmeye odaklanır. Bu sayede, erken tanıya katılım oranlarını artırmaya yönelik stratejilerin belirlenmesine bilimsel zemin sunulmaktadır.

Yapı

Servikal Kanserin Erken Tanısına İlişkin Tutum Ölçeği, teorik temelini Sağlık İnanç Modeli‘nden (SİM) almaktadır. Ölçek, bireyin sağlık davranışlarına yön veren dört ana bilişsel unsuru ölçen dört alt boyuttan oluşmaktadır. Bu alt boyutlar, bireyin servikal kanser riskini ve koruyucu eylemlerin değerini nasıl değerlendirdiğini yansıtır.

Ölçekteki 30 madde, dört ana psikolojik yapıya dağılmıştır:

• Algılanan Duyarlılık: Bireyin servikal kansere yakalanma olasılığını ne kadar yüksek algıladığı.
• Algılanan Ciddiyet: Servikal kanserin olası sonuçlarını (fiziksel, sosyal, ekonomik) ne kadar ciddi bulduğu.
• Algılanan Engel: Erken tanı muayenelerine gitme yolundaki zorluklar ve maliyetler (zaman, para, korku, ulaşım vb.).
• Algılanan Yarar: Erken tanı muayenelerinin kanseri önleme veya erken tedavi etme konusundaki etkinliğine olan inanç.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, hem içerik hem de yapısal geçerliği ortaya koymak üzere gerçekleştirilmiştir. Kapsam geçerliği, ölçek maddelerinin ilgili yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini belirlemek amacıyla 12 uzmandan oluşan bir heyet tarafından değerlendirilmiş ve onaylanmıştır.

Yapı geçerliği ise Faktör Analizi ile incelenmiştir. Analiz sonuçları, ölçeğin teorik yapıyla uyumlu dört temel faktörden oluştuğunu göstermiştir. Bu faktörler, varyansın önemli bir bölümünü açıklamaktadır, bu da ölçeğin ölçmeyi amaçladığı dört temel SİM yapısını başarılı bir şekilde ayrıştırdığını teyit etmektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, yüksek düzeyde iç tutarlılık ve zamansal kararlılık sergilemiştir. Ölçeğin tamamı için hesaplanan Cronbach Alpha katsayısı 0.89 olarak bulunmuştur; bu değer, psikometrik açıdan mükemmel bir iç tutarlılığa işaret etmektedir.

Alt boyutların güvenirlik katsayıları da kabul edilebilir düzeydedir:

• Algılanan Duyarlılık: 0.71
• Algılanan Ciddiyet: 0.78
• Algılanan Engel: 0.70
• Algılanan Yarar: 0.72

Ayrıca, ölçeğin iki yarısı arasındaki korelasyon (İki yarı test güvenirlik) 0.85 olarak saptanmıştır. Gutmman Split-Half ve Spearman-Brown katsayıları da 0.89 gibi yüksek değerlerde hesaplanmıştır. Ölçeğin zamansal kararlılığını gösteren Test-tekrar test korelasyon katsayısı ise 0.85 olarak belirlenmiştir. Bu veriler, ölçeğin farklı zamanlarda tutarlı sonuçlar ürettiğini göstermektedir.

Faktör Analizi

Yapılan faktör analizi, ölçeğin yapısının dört alt boyutta toplandığını doğrulamıştır. Bu dört faktör, servikal kanserin erken tanısına yönelik tutumlardaki toplam varyansın önemli bir kısmını açıklamaktadır.

Faktörlerin açıkladığı varyans oranları şunlardır:

• Algılanan Duyarlılık: Toplam varyansın %26.471’ini açıklamaktadır. Bu, en güçlü faktör olduğunu göstermektedir.
• Algılanan Ciddiyet: Toplam varyansın %7.849’unu açıklamaktadır.
• Algılanan Engel: Toplam varyansın %4.933’ünü açıklamaktadır.
• Algılanan Yarar: Toplam varyansın %4.632’sini açıklamaktadır.

Bu dağılım, Algılanan Duyarlılık boyutunun, erken tanıya ilişkin tutumların belirlenmesinde en merkezi rolü oynayan yapı olduğunu ortaya koymaktadır.

Enstrüman

Test Çeşidi: Geliştirme (Orijinal bir Türkçe ölçek geliştirme çalışmasıdır.)

Format: 30 maddeden oluşur ve 4 alt boyuta ayrılmıştır.

Derecelendirme: 5’li Likert ölçeği kullanılmaktadır (1=Kesinlikle katılmıyorum, 5=Tamamen katılıyorum).

Mevcut Dil: Türkçe

Hedef Popülasyon Grubu: Kadınlar (Servikal kanser erken tanısı tutumlarını ölçmek amacıyla).

Yaş Grubu: Yetişkinler (Doktora tezinin örneklemine bağlı olarak detaylandırılabilir, genellikle tarama yaşı aralığındaki kadınlar).

Popülasyon Detayları: Ölçek geliştirme çalışması, Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Ölçek, Sağlık İnanç Modeli temel alınarak oluşturulmuş maddelerin uzman görüşü ve istatistiksel faktör analizi ile yapılandırılmasıyla geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tutum, Servikal Kanser, Cronbach Alpha, Likert Ölçeği, Algılanan Yarar, Algılanan Engel, Psikometri.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Dilek Özmen (Ege Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir, Doktora Tezi sırasında).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2004 yılında tamamlanan bir doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin kullanımı için yazar Dilek Özmen ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-postası yukarıda belirtilmiştir. Ölçeğin orijinal tezi Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açıktır.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: servikal-kanserin-erken-tanisma-iliskin-tutum-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Özmen, D.(2004). Sağlık inanç Modeli yaklaşımı ile Servikal Kanserin erken tanısına ilişkin tutumlara yönelik ölçek çalışması. (Doktora tezi). Ege Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir.

Tez Merkezi Bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Servikal Kanserin Erken Tanısına İlişkin Tutum Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 30 maddeden ve 4 alt boyuttan oluşmaktadır. Derecelendirme 5’li Likert ölçeği formatındadır (1=Kesinlikle katılmıyorum, 5=Tamamen katılıyorum).

• Algılanan Duyarlılık (9 madde): Örnek madde: “Rahim ağzı kanseri hakkında pek fazla düşünmüyorum.”
• Algılanan Ciddiyet (8 madde): Örnek madde: “Rahim ağzı kanseri olmaktan korkuyorum.”
• Algılanan Engel (7 madde): Örnek madde: “Sağlık güvencesi olması rahim ağzı kanseri erken tanısı için düzenli muayeneye gitmeyi kolaylaştırır.”
• Algılanan Yarar (6 madde): Örnek madde: “Rahim ağzı kanseri erken tanısı için düzenli muayene yaptırmak gerektiğine inanmıyorum.”