Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği

Özet

Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği, bireylerin çocukluk döneminde oluşan ve yetişkinlikte yaşamlarını olumsuz etkileyen Erken Dönem Uyumsuz Şemalar ile nasıl başa çıktıklarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Jeffrey Young tarafından geliştirilen Şema Terapisi kuramsal çerçevesine dayanarak, üç temel başa çıkma stratejisini (teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi) değerlendirir. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, Ferhat Bayoğlu ve Belkıs Duy tarafından 2020 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültürüne özgü psikometrik özelliklerini, özellikle geçerlik ve güvenirlik düzeylerini incelemeyi hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Şema Terapisi, Şema Başa Çıkma Biçimleri, Erken Dönem Uyumsuz Şemalar, Psikometrik Araç, Uyarlama, Teslim Olma, Kaçınma, Aşırı Telafi.

Yazarlar

Ferhat Bayoğlu, Belkıs Duy.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin uyumsuz şemalarıyla başa çıkmak için kullandıkları davranışsal, bilişsel ve duygusal tepkileri belirleyen Şema Başa Çıkma Biçimleri repertuarını sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Bu değerlendirme, klinik uygulamada, bireyin uyumsuz şemalarını sürdüren ve psikopatolojiye katkıda bulunan kalıpları tanımlamada kritik bir rol oynar.

Türkiye bağlamındaki uyarlama çalışması (Bayoğlu & Duy, 2020), orijinal ölçeğin psikometrik yapısının Türkçe konuşan yetişkin popülasyonda kültürel ve dilsel açıdan geçerliliğini ve güvenilirliğini kanıtlamayı amaçlamıştır. Bu sayede, Şema Terapisi alanında çalışan profesyonellere standart bir ölçüm aracı sunulmuştur.

Yapı (Konstrukt)

Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği, Şema Terapi modelinin temel varsayımına odaklanır: erken dönemde oluşan şemalara tepki olarak gelişen başa çıkma stilleri. Bireyler, şema tetiklendiğinde genellikle bu üç temel uyumsuz başa çıkma modundan birini kullanır:

• Şemaya Teslim Olma: Bireyin şemanın içeriğini doğru kabul ettiği ve bu şemayı pekiştiren davranışlar sergilediği durumdur (Örn: Terk edilme şemasına sahip birinin sürekli olarak kendisine kötü davranan partnerler seçmesi).
• Şemadan Kaçınma: Bireyin şemanın duygusal acısını hissetmemek için duygusal, bilişsel veya kişilerarası düzeyde geri çekildiği durumdur (Örn: Sosyal izolasyon veya duygusal uyuşma).
• Şemayı Aşırı Telafi Etme: Bireyin şemanın tam tersi gibi davranarak şemayı inkar etmeye çalıştığı, ancak bu çabanın aşırıya kaçtığı ve uyumsuz sonuçlar doğurduğu durumdur (Örn: Başarısızlık şemasına karşı sürekli mükemmeliyetçilik sergilemek).

Geçerlik

Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği’nin Türkçe formunun geçerlik analizleri, Bayoğlu ve Duy (2020) tarafından kapsamlı bir şekilde yürütülmüştür. Çalışmada, ölçeğin teorik yapısını desteklemek amacıyla hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA sonuçları, ölçeğin maddelerinin ölçmek istedikleri üç faktörlü yapıyı (Teslim Olma, Kaçınma, Aşırı Telafi) Türk örnekleminde de başarılı bir şekilde temsil ettiğini göstermiştir.

Yapı geçerliğine ek olarak, ölçeğin diğer ilgili psikolojik yapılarla beklenen yönde ilişkiler gösterip göstermediği (uyum geçerliği) de incelenmiştir. Detaylı istatistiksel bulgular, faktör yükleri ve uyum indeksleri, Bayoğlu ve Duy’un 2020 tarihli bilimsel makalesinde mevcuttur.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanarak değerlendirilmiştir. Bayoğlu ve Duy (2020) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, ölçeğin alt boyutlarının tamamı için yüksek düzeyde iç tutarlılık değerleri elde edilmiştir. Yüksek iç tutarlılık, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı başa çıkma biçimini ölçtüğünü ve ölçüm hatasının düşük olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik analizleri, ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında istikrarlı ve tekrarlanabilir sonuçlar üretebilme kapasitesini teyit etmektedir. Spesifik Cronbach Alfa katsayıları, ölçeğin bilimsel referansında ayrıntılı olarak sunulmuştur.

Faktör Analizi

Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasında, ölçeğin orijinal yapısına sadık kalınarak üç temel faktörün varlığı araştırılmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin maddelerinin bu üç teorik boyuta uygun şekilde dağıldığını göstermiştir.

DFA, üç faktörlü yapının model uyumunun kabul edilebilir düzeyde olduğunu kanıtlamıştır. Bu bulgular, ölçeğin Türkçe formunun, Şema Terapisi teorisinin öngördüğü gibi, Teslim Olma, Kaçınma ve Aşırı Telafi stratejilerini bağımsız ve geçerli bir şekilde ölçtüğünü doğrulamaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama çalışması yapılmış, öz bildirim tipi psikometrik ölçektir.

Format: Genellikle 6 veya 7’li Likert tipi derecelendirme formatında kullanılır (Kesin format detayı referansta belirtilmiştir).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), Orijinal dili (Genellikle İngilizce).

Popülasyon Grubu: Klinik ve Klinik Olmayan Yetişkin Popülasyon.

Yaş Grubu: Yetişkinler (18 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları: Türkçe uyarlama çalışması, Türkiye’deki çeşitli yetişkin örneklemleri üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Katılımcıların kendilerini ne kadar iyi tanımladığını belirten ifadeleri belirli bir derecelendirme skalası üzerinde işaretlemeleri istenir. Yüksek puanlar ilgili başa çıkma biçiminin yoğun kullanımına işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Şema Modları, Uyumsuz Başa Çıkma, Psikoterapi, Bayoğlu, Duy, OPUS Dergisi, Psikoloji, Psikometri.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Ferhat Bayoğlu)

Yazışma Adresi: Anadolu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Eskişehir, Türkiye (Sorumlu Yazarın tahmini bağlı bulunduğu kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği’nin Türkçe formunun kullanımı için bilimsel çalışmalarda, Bayoğlu ve Duy (2020) makalesine uygun atıf yapılması gerekmektedir. Ticari veya geniş ölçekli klinik kullanımlar için sorumlu yazar Ferhat Bayoğlu ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir. Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması 2020 yılında yayımlanmıştır.

Ölçeğin orijinal PDF hali aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: sema-basa-cikma-bicimleri-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Bayoğlu, F. ve Duy, B. (2020). Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi,16(31), 4289-4316. DOI: http://dx.doi.org/10.26466/opus.805108

Şema Başa Çıkma Biçimleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, kaynak içerikte doğrudan sağlanmamıştır. Maddelerin orijinal formu ve derecelendirme detayları için Bayoğlu ve Duy (2020) referansına veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.