Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği

Özet

Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği, bireylerin belirli görevleri başarıyla tamamlama yeteneklerine olan inançlarını, yani öz etkililik düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, genellikle Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Kuramı çerçevesinde tanımlanan öz yeterlik kavramını değerlendirmektedir. Sunulan kaynak, ölçeğin Türkçe formunun geçerlik ve güvenilirliğini inceleyen bir uyarlama çalışmasına dayanmaktadır. Ölçeğin temel amacı, bireylerin yaşamın çeşitli alanlarında karşılaştıkları zorluklarla başa çıkma ve hedeflerine ulaşma kapasitelerine dair algılarını nicelleştirmektir.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması, Gözüm ve Aksayan (1999) tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygunluğunu test ederek, sağlık bilimleri alanında ve genel popülasyonda kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç sağlamayı hedeflemiştir. Ölçeğin derecelendirme yapısı, katılımcıların kendilerini ne kadar yeterli gördüklerini yansıtan bir Likert tipi format kullanır.

Anahtar Kelimeler

Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği, öz etkililik, öz yeterlik, psikolojik ölçüm, geçerlik, güvenirlik, adaptasyon, Gözüm ve Aksayan.

Yazarlar

Gözüm, S., Aksayan, S.

Amaç

Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin kendi yeteneklerine ve kapasitelerine duydukları genel inanç düzeyini sistematik olarak ölçmektir. Bu ölçek, bireyin zorlayıcı durumlar karşısında ne kadar ısrarcı olacağını, ne kadar çaba göstereceğini ve engellerle ne kadar başarılı bir şekilde başa çıkabileceğini tahmin etmeye yardımcı olur.

Özellikle Türkçe uyarlama çalışması (Gözüm & Aksayan, 1999), orijinal ölçeğin psikometrik özelliklerini Türk örnekleminde yeniden test ederek, araştırmacıların ve klinisyenlerin Türkiye’deki popülasyonlar üzerinde güvenle kullanabileceği bir araç sunmayı amaçlamıştır. Bu, eğitim, sağlık psikolojisi ve örgütsel davranış gibi alanlarda bireysel motivasyon ve başarıyı incelemek için kritik bir öneme sahiptir.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Ölçek, temel olarak öz etkililik (self-efficacy) yapısını ölçmektedir. Öz etkililik, bireyin belirli eylemleri başarıyla gerçekleştirmek için gerekli olan motivasyona, bilişsel kaynaklara ve davranış dizilerine sahip olduğuna dair yargısıdır. Bu yapı, Albert Bandura tarafından geliştirilen Sosyal Bilişsel Kuramın merkezinde yer alır.

Ölçek maddeleri, genellikle bireyin yeteneklerini ve hedeflerine ulaşma kapasitesini farklı bağlamlarda değerlendirir. Yüksek öz etkililik algısına sahip bireyler, zorlukları tehdit olarak değil, üstesinden gelinebilecek zorluklar olarak algılama eğilimindedirler, bu da daha yüksek performans ve psikolojik iyi oluşla ilişkilidir.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe formunun geçerlik çalışmaları, Gözüm ve Aksayan (1999) tarafından yürütülmüştür. Geçerlik (Validity), ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıyı ne ölçüde ölçtüğünü gösteren kritik bir psikometrik özelliktir.

Uyarlama çalışmasında genellikle yapı geçerliği, kapsam geçerliği ve ölçüt bağıntılı geçerlik türleri incelenir. Gözüm ve Aksayan’ın çalışması, Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği’nin Türkçe formunun ilgili teorik yapılarla tutarlı olduğunu ve öz etkililik kavramını Türk kültüründe güvenilir bir şekilde temsil ettiğini göstermiştir. Ancak, spesifik geçerlik katsayıları ve detaylı analiz yöntemleri (örneğin, faktör yükleri) için orijinal referans kaynağının incelenmesi gerekmektedir.

Güvenirlik

Güvenirlik (Reliability), bir ölçüm aracının tutarlılığını ve kararlılığını ifade eder. Gözüm ve Aksayan (1999) tarafından yapılan uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe formunun iç tutarlılığını değerlendirmiştir.

Genellikle iç tutarlılık, Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak rapor edilir. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Ayrıca, test-tekrar test güvenilirliği gibi yöntemler de ölçeğin zaman içindeki kararlılığını değerlendirmek için kullanılmış olabilir. Bu çalışmalar, Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği’nin Türkçe formunun kabul edilebilir düzeyde güvenirliğe sahip olduğunu doğrulamıştır.

Faktör Analizi

Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği genellikle tek boyutlu bir yapı olarak tasarlanmıştır, genel öz etkililik inancını ölçer. Ancak, uyarlama çalışmalarında ölçeğin orijinal yapısının korunup korunmadığını kontrol etmek için doğrulayıcı veya açımlayıcı faktör analizi (AFA/DFA) yapılır.

Gözüm ve Aksayan (1999) tarafından yapılan çalışmada, ölçeğin Türk örnekleminde tek faktörlü yapısının doğrulanıp doğrulanmadığı incelenmiştir. Faktör analizinin sonuçları, maddelerin tek bir genel öz yeterlik faktörüne yüklendiğini gösteriyorsa, ölçeğin yapısal geçerliği desteklenmiş olur. Bu analizler, ölçeğin teorik çerçevesine uygun olarak, bireyin genel yeterlik algısını tek bir puanla özetleme yeteneğini sağlamlaştırır.

Ölçek (Enstrüman)

Test Türü: Uyarlama

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği (Orijinal formata bağlı olarak 4 ila 6 puanlı bir aralıkta olduğu varsayılmaktadır.)

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), Orijinal Dil (Genellikle İngilizce veya Almanca gibi uluslararası bir dil)

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, (Özellikle uyarlama çalışması hemşirelik ve sağlık bilimleri öğrencileri/profesyonelleri üzerinde yapılmış olabilir).

Yaş Grubu: 18 yaş ve üstü.

Popülasyon Detayları: Öz yeterlik algısını değerlendirmek isteyen genel popülasyon veya akademik/profesyonel gruplar.

Test Metodolojisi: Bireylerin belirli durumlar karşısındaki yeterlik inançlarını derecelendirmeleri istenir. Toplam puan, genel öz yeterlik düzeyini gösterir.

Anahtar Kelimeler

Psikolojik değerlendirme, Sosyal Bilişsel Kuram, ölçek geliştirme, geçerlik, güvenirlik, Likert ölçeği, sağlık psikolojisi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Bağlılık E-posta Adresleri: Sağlanmamıştır.

Yazışma Adresi: Sağlanmamıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal geliştiricisi genellikle kullanım için izin gerektirse de, Türkçe uyarlamayı kullanan akademik çalışmaların çoğunda referans gösterilmesi yeterlidir. Ticari veya büyük ölçekli uygulamalar için orijinal ölçek sahibinden izin alınması tavsiye edilir.

Testin Uyarlama Yılı: 1999

Bu ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: ozetkililikyeterlik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Gözüm, S. ve Aksayan, S. (1999). Öz-etkililik-yeterlik ölçeği’nin türkçe formunun güvenilirlik ve geçerliliği. Journal of Anatolia Nursing and Health Sciences, 2(1), 21-34.
• Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman and Company.

Öz Etkililik Yeterlik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri, sağlanan kaynak içerikte bulunmamaktadır. Maddelerin tam listesi için Gözüm ve Aksayan (1999) referanslı orijinal makaleye başvurulması gerekmektedir.