Otobiyografik Bellek İşlevleri Ölçeği

Özet

Otobiyografik Bellek İşlevleri Ölçeği (OBİÖ), Er ve Yaşın (2016) tarafından geliştirilmiş, bireylerin geçmiş deneyimlerini hatırlama süreçlerinin günlük yaşamdaki çeşitli işlevlerini ölçmeyi amaçlayan bir psikometrik araçtır. Ölçek, toplam 41 maddeden ve beş farklı alt boyuttan oluşmaktadır. Bu alt boyutlar, bireylerin geçmişi kendilik algısı, duygusal düzenleme ve problem çözme gibi amaçlarla nasıl kullandığını araştırmaktadır. Ölçek, psikolojik araştırmalarda ve klinik değerlendirmelerde otobiyografik belleğin adaptif ve maladaptif kullanımlarını belirlemek için tasarlanmıştır.

OBİÖ, geliştirme aşamasında kapsamlı geçerlik ve güvenirlik çalışmaları ile desteklenmiştir. Yapı geçerliliği, hem açımlayıcı hem de doğrulayıcı faktör analizleri kullanılarak sınanmıştır. Ölçeğin tamamı için hesaplanan yüksek iç tutarlılık katsayısı (.93), aracın güvenilirliğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Otobiyografik Bellek, Bellek İşlevleri, Likert Ölçeği, Geçerlik, Güvenirlik, Duygu Düzenleme, Benlik, Faktör Analizi.

Yazarlar

Nurhan Er, Figen Yaşın

Amaç

Otobiyografik Bellek İşlevleri Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin geçmişe dair anılarını hatırlama biçimlerinin ve bu anıların günlük yaşamda üstlendiği psikolojik işlevlerin sistematik olarak ölçülmesini sağlamaktır. Bu işlevler genellikle geçmişten ders alma, duygusal durumları düzenleme, benlik algısını pekiştirme ve sosyal bağlamda anıları kullanma gibi adaptif rolleri kapsamaktadır.

Ölçek, Türk kültürüne özgü olarak geliştirilmiş olup, otobiyografik belleğin işlevselliğine dair uluslararası alanyazına katkı sağlamayı ve bu alanda yapılacak araştırmalara geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sunmayı hedeflemektedir.

Yapı

Ölçek, Otobiyografik Bellek süreçlerinin beş temel işlevsel boyutunu ölçmektedir. Bu beş faktörlü yapı, bireylerin neden geçmişi hatırladıklarını detaylıca analiz etmeye olanak tanır.

Ölçeğin ölçtüğü beş faktör ve madde sayıları şunlardır:

• Geçmişle Yüzleşme (12 madde): Bireyin yaşadığı zorluklar veya hayal kırıklıkları karşısında geçmişteki benzer deneyimleri hatırlayarak mevcut durumu anlamlandırma ve bunlarla başa çıkma eğilimi.
• İpucu Temelinde Geçmişi Hatırlama (8 madde): Çevresel veya sosyal ipuçları (müzik, arkadaşlar, akrabalar) aracılığıyla geçmişteki olayları veya duygusal anlamları hatırlama süreci.
• Benlik (5 madde): Geçmişi hatırlamanın, bireyin şimdiki kimliğini tanımlamasına, kendilik algısını geliştirmesine ve kendini daha iyi anlamasına yardımcı olma işlevi.
• Duygu Durum Düzenleme (8 madde): Geçmişteki olumlu anıları hatırlayarak mevcut kaygı, stres veya olumsuz duygusal durumları yönetme ve düzenleme çabası.
• Geçmişten Ders Alma (8 madde): Yaşanan hataları veya başarılı başa çıkma stratejilerini hatırlayarak mevcut problemlerle başa çıkma veya gelecekteki benzer durumlarda daha iyi performans sergileme amacı.

Geçerlik

Ölçeğin psikometrik özellikleri, özellikle yapısal uygunluğu ve geçerliliği kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Temel geçerlik çalışması olarak Yapı Geçerliliği kullanılmıştır.

Yapı Geçerliliği: Ölçeğin geliştirilmesi sürecinde, ilk olarak Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulanmış ve beş faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Elde edilen bu beş faktörlü yapının teorik beklentileri ne ölçüde karşıladığını ve örneklem dışına genellenebilirliğini test etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. DFA sonuçları, ölçeğin hipotez edilen beş faktörlü yapısını güçlü bir şekilde desteklediğini göstermiştir.

Güvenirlik

Otobiyografik Bellek İşlevleri Ölçeği’nin güvenilirliği, iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) hesaplanarak değerlendirilmiştir. Bu katsayılar, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne ölçüde ölçtüğünü gösterir.

Tüm ölçek için hesaplanan iç tutarlılık katsayısı oldukça yüksek olup, 0.93 olarak rapor edilmiştir. Bu değer, ölçeğin genel olarak yüksek düzeyde güvenilir olduğunu işaret etmektedir. Ayrıca, her bir alt boyut için hesaplanan iç tutarlılık katsayıları da kabul edilebilir düzeydedir:

• Geçmişle Yüzleşme: 0.82
• İpucu Temelinde Geçmişi Hatırlama: 0.84
• Benlik: 0.83
• Duygu Durum Düzenleme: 0.79
• Geçmişten Ders Alma: 0.82

Faktör Analizi

Ölçek, 41 madde ve beş faktörden oluşmaktadır. Bu faktör yapısı, hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak istatistiksel olarak doğrulanmıştır. Faktör Analizi, otobiyografik belleğin işlevlerinin bağımsız ve ayırt edilebilir boyutlar olarak var olduğunu göstermiştir.

AFA, ölçeğin maddelerinin psikolojik açıdan anlamlı beş kümeye ayrıldığını ortaya koymuştur. DFA ise bu yapının iyi uyum indekslerine sahip olduğunu ve teorik modeli desteklediğini kanıtlamıştır. Bu çift aşamalı analiz süreci, ölçeğin yapısal sağlamlığını pekiştirmiştir.

Araç

Test Tipi: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale), 41 madde, 5 faktör.

Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Orijinal geliştirme çalışması Türkiye’deki yetişkin öğrenciler ve genel popülasyon üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: 5’li Likert Ölçeği kullanılmıştır (1=benim için hiç doğru değil – 5= benim için çok doğru). Yüksek puanlar, ilgili bellek işlevinin daha sık kullanıldığı veya daha belirgin olduğu anlamına gelmektedir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2016

Sorumlu Yazar İletişim: Ölçeğin kullanımı ve izinler hakkında bilgi almak için sorumlu yazar Nurhan Er ile iletişime geçilebilir.

Sorumlu Yazar E-posta Adresi: [email protected]

Kaynaklar

Er, N. ve Yaşın, F. (2016). Otobiyografik Bellek İşlevleri Ölçeğinin (OBİÖ) geliştirilmesi. Türk Psikoloji Yazıları, 19(37), 60-72.

Ölçeğin orijinal tam metin PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir:
otobiyografik-bellek-islevleri-olcegi-toad.pdf

Otobiyografik Bellek İşlevleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal dillerinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemiştir. Maddeler, her bir alt boyutu temsil eden örnekler olarak sunulmuştur.

Ölçek 41 madde ve beş faktörden oluşmaktadır.

• Geçmişle yüzleşme (12m):
  • Her bir hayal kırıklığımda, geçmişimde yaşadığım benzer hayal kırıklıklarını hatırladığım için,
  • Fiziksel bir değişiklik gördüğümde, eski günlerime duyduğum özlem nedeniyle
• İpucu temelinde geçmişi hatırlama (8m):
  • Müzik dinlediğimde, geçmişte bu şarkının benim için anlamını hatırladığımda,
  • Arkadaşlar veya akrabalarla görüştüğümde, birlikte geçirdiğimiz zamanları hatırlamak için
• Benlik (5m):
  • Kendimi daha iyi anlamaya çalışmak için,
  • Geçmişi hatırlamanın şu an kim olduğumu tanımlamama yardımcı olması için
• Duygu durum düzenleme (8m):
  • Kendimi şu anki kaygılarımdan uzaklaştırmak için,
  • Çok bunaldığım anlarda güzel şeyler hatırlayıp mutlu olmak için
• Geçmişten ders alma (8m):
  • Bir problemle karşılaştığımda, daha önce bununla nasıl baş ettiğimi anlamak için,
  • Daha önce yaptığım hataları tekrarlamak istemediğim için