Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği

Özet

Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği (OKUÖ), oral kemoterapi tedavisi gören kanser hastalarının tedaviye uyum düzeylerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir araçtır. Ölçeğin geliştirilmesi ve psikometrik testleri, hemşirelik araştırmaları alanında önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemiştir. Geliştirme süreci, Türkçe konuşan popülasyonda geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sunarak, klinisyenlerin ve araştırmacıların hastaların tedavi uyumu sorunlarını erken tespit etmelerine ve uygun müdahaleleri planlamalarına olanak tanır. Ölçek, özellikle oral onkolojik ajanların kullanımının artmasıyla birlikte, hasta merkezli bakımın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.

Ölçeğin orijinal psikometrik çalışması 2015 yılında Bagcivan ve Akbayrak tarafından gerçekleştirilmiş olup, elde edilen sonuçlar ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa ve yapı geçerliğine sahip olduğunu göstermektedir. Bu sayede OKUÖ, Türkiye’deki kanser hastalarında oral ilaç yönetimine ilişkin davranışları değerlendirmek için güçlü bir araç olarak kabul edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Oral Kemoterapi, Hasta Uyumu, Kanser, Onkoloji, Psikometri, Ölçek Geliştirme, Tedavi Yönetimi.

Yazarlar

Gulcan Bagcivan, Nevin Akbayrak

Amaç

Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği’nin temel amacı, kanser hastalarının kendilerine reçete edilen oral kemoterapi rejimlerine ne ölçüde uyduklarını belirlemektir. Oral anti-kanser ajanların kullanımı, hastanın tedavi sorumluluğunu artırmış ve bu durum, tedavinin etkinliği açısından uyum düzeyinin doğru bir şekilde ölçülmesini zorunlu kılmıştır.

Ölçek, hastanın dozaj, zamanlama ve tedavi döngüsüne ilişkin davranışlarını sistematik olarak değerlendirerek, düşük uyum riskini taşıyan bireyleri tanımlamayı hedefler. Bu sayede sağlık profesyonelleri, hastaların uyum engellerini (örneğin, yan etkiler, unutkanlık veya maliyet) anlayabilir ve kişiselleştirilmiş destek ve eğitim programları geliştirebilirler.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, karmaşık bir sağlık davranışı olan “Oral Kemoterapiye Uyum“dur. Bu yapı genellikle üç ana bileşen etrafında şekillenir: Başlatma (tedaviye başlama), uygulama (doğru doz ve zamanda ilaç alma) ve ısrarcılık (tedavi süresince devam etme).

OKUÖ, hastaların kendi bildirimlerine dayalı olarak, ilacı almayı unutup unutmadıkları, dozajı atlayıp atlamadıkları ve tedavi programına ne kadar bağlı kaldıkları gibi somut davranışsal göstergeleri değerlendirir. Ölçek, sadece niyet veya tutumu değil, doğrudan ölçülmesi zor olan gerçek uyum davranışını hedefleyen maddelerden oluşur.

Geçerlik

Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, geliştirme makalesinde detaylı olarak sunulmuştur. Ölçeğin yapı geçerliği, genellikle Faktör Analizi yöntemleri kullanılarak test edilmiştir. Bu analizler, ölçek maddelerinin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıları ne ölçüde temsil ettiğini kanıtlamıştır.

Geçerlik çalışmalarında ayrıca, ölçeğin diğer bilinen uyum ölçütleriyle olan ilişkisi (eş zamanlı geçerlik) ve klinik sonuçlarla ilişkisi (kriter geçerliği) incelenmiştir. Bu çalışmalar, OKUÖ’nün oral kemoterapiye uyum düzeylerini doğru bir şekilde yansıtan geçerli bir ölçüm aracı olduğunu doğrulamıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ve istikrarını göstermektedir. İç tutarlılık güvenilirliği, Cronbach’s Alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir. Geliştirme çalışmasında, ölçeğin genel Cronbach’s Alpha değerinin kabul edilebilir sınırların (genellikle 0.70 ve üzeri) üzerinde olduğu rapor edilmiştir, bu da ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Güvenirlik çalışmalarının bir parçası olarak, test-tekrar test yöntemi de uygulanmış olabilir. Bu yöntem, ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini, yani hastaların uyum düzeylerinin nispeten sabit kaldığı kısa bir süre zarfında ölçümlerin tutarlı olduğunu kanıtlar.

Faktör Analizi

Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği’nin yapı geçerliğini belirlemek amacıyla Faktör Analizi uygulanmıştır. Geliştirme çalışmasında (Bagcivan & Akbayrak, 2015), muhtemelen Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak ölçeğin faktör yapısı ortaya çıkarılmıştır. Bu analiz, uyumu oluşturan farklı alt boyutların (örneğin, zamanlama uyumu, dozaj uyumu, bariyerler) bağımsız faktörler olarak ayrılıp ayrılmadığını belirlemiştir.

Faktör yapısının belirlenmesi, ölçeğin sadece tek bir genel uyum puanı değil, aynı zamanda uyumun farklı yönlerini yansıtan alt puanlar sağlamasına olanak tanır. Bu, klinisyenlerin hastanın uyum sorunlarının kaynağını daha spesifik olarak tespit etmelerine yardımcı olur.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Özgün Ölçek)

Format: Genellikle Likert tipi derecelendirme veya evet/hayır formatında, kendini raporlama ölçeği.

Mevcut Diller: Türkçe (Turkish-version Oral Chemotherapy Adherence Scale)

Popülasyon Grubu: Oral kemoterapi tedavisi alan kanser hastaları.

Yaş Grubu: Yetişkin kanser hastaları.

Popülasyon Detayları: Çalışma, Türkiye’deki onkoloji kliniklerinde takip edilen ve oral anti-kanser ilaçları kullanan hastalardan oluşan bir örneklem üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Ölçek geliştirme çalışması, literatür taraması, uzman görüşleri, pilot uygulama, madde analizi ve ardından yapı geçerliği ile güvenirlik analizlerini (Cronbach’s Alpha ve Faktör Analizi) içeren standart psikometri adımlarını izlemiştir.

Anahtar Kelimeler

Oral Kanser Tedavisi, İlaç Uyum, Onkoloji Hemşireliği, Kemoterapi Adherence, Ölçme Aracı, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanan kaynakta mevcut değildir.

Bağlantı E-posta Adresleri: Gulcan Bagcivan: [email protected]

Yazışma Adresi: Sağlanan kaynakta mevcut değildir, ancak araştırmanın yapıldığı kurum/üniversite bilgileri orijinal makalede bulunabilir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Ölçeğin geliştirme ve psikometrik test çalışması 2015 yılında yayınlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı veya telif ücreti hakkında kesin bilgi için sorumlu yazar Gulcan Bagcivan ile iletişime geçilmesi önerilir. Akademik ve klinik amaçlı kullanımlar genellikle yazardan izin alınmasını gerektirir.

Orijinal makalenin bağlantısına OvidSP üzerinden erişim mümkündür: proxy2.marmara-elibrary.com

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: oral-chemotherapy-adherence-scale-toad.pdf

Kaynaklar

Bagcivan, G., & Akbayrak, N. (2015). Development and psychometric testing of the Turkish-version Oral Chemotherapy Adherence Scale. Journal of Nursing Research, 23(4), 243-251.

Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri, orijinal kaynakta açıkça belirtilmediği için bu kısım boş bırakılmıştır.

Ölçek maddeleri, telif hakları nedeniyle burada yayınlanmamaktadır. Detaylı maddeler için lütfen orijinal makaleye (Bagcivan & Akbayrak, 2015) başvurunuz.