Okul Çağındaki Çocuklar İçin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği

Özet

Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, okul çağındaki çocukların sağlıkla ilgili bilgileri anlama, değerlendirme ve uygulama yeteneklerini ölçmek amacıyla uyarlanmış 10 maddelik bir araçtır. Bu ölçeğin geliştirilme çalışması, Meryem Öztürk Haney tarafından 2017 yılında gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, uluslararası alanda kullanılan bir aracın Türk kültürüne ve diline uygunluğunu sağlamak ve gerekli geçerlik ve güvenirlik analizlerini yaparak psikometrik özelliklerini ortaya koymaktır. Ölçek, çocukların sağlık hizmetlerine erişim, hastalık önleme ve temel sağlık kavramlarını kavrama düzeylerini dörtlü bir Likert Ölçeği formatında değerlendirmektedir. Elde edilen bulgular, ölçeğin okul çağındaki çocukların sağlık okuryazarlığı düzeylerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçebildiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Okuryazarlığı, Çocuk Sağlığı, Okul Çağı, Psikometrik Özellikler, Ölçek Uyarlama, Likert Ölçeği, İç Tutarlılık, Geçerlik.

Yazarlar

Meryem Öztürk Haney

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, okul çağındaki çocuklar arasında sağlık okuryazarlığı düzeylerini tespit etmek ve bu düzeylerin belirlenmesinde kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sunmaktır. Orijinal olarak başka bir dilde geliştirilen bu aracın, Türkiye’deki eğitim ve sağlık bağlamına adapte edilmesi hedeflenmiştir. Adaptasyon süreci, ölçeğin kültürel hassasiyetini koruyarak, maddelerin Türk çocuklar tarafından doğru anlaşılmasını sağlamayı amaçlamıştır.

Ölçek, sağlık eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmede, risk altındaki grupları belirlemede ve çocukların kendi sağlıkları hakkında bilinçli kararlar alma yeteneğini geliştirmeye yönelik müdahalelerin planlanmasında kritik bir rol oynamaktadır. 2017 yılındaki bu uyarlama çalışması, Türkiye’de çocuk sağlığı alanında yapılan araştırmalara önemli bir metodolojik katkı sağlamıştır.

Yapı (Ölçülen Yapı)

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, Sağlık Okuryazarlığı (Health Literacy) kavramıdır. Bu yapı, bireyin sağlıkla ilgili temel bilgileri ve hizmetleri elde etme, işleme ve anlama yeteneği olarak tanımlanır. Okul çağındaki çocuklar için bu, özellikle okulda verilen sağlık bilgileri, hijyen kuralları, beslenme alışkanlıkları ve basit hastalık yönetim süreçleri hakkında bilgi sahibi olmayı ve bu bilgileri günlük yaşamlarına aktarabilmeyi içerir.

Sağlık okuryazarlığı, yalnızca okuma ve yazma becerileriyle sınırlı değildir; aynı zamanda sağlıkla ilgili iletişim kurma, eleştirel düşünme ve karmaşık sağlık bilgilerini yorumlama becerilerini de kapsar. Ölçek, çocukların bu çok boyutlu yapının farklı bileşenlerindeki yeterliliklerini 10 madde aracılığıyla dolaylı yoldan değerlendirmeyi amaçlamıştır. Yüksek puanlar, daha iyi sağlık okuryazarlığı düzeyine işaret etmektedir.

Geçerlik

Ölçeğin Geçerlik çalışmaları, aracın amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü göstermek üzere iki temel yöntemle yürütülmüştür: İçerik Geçerliliği ve Dil Geçerliliği.

İçerik Geçerliliği: Ölçek maddelerinin ölçülmek istenen sağlık okuryazarlığı yapısını temsil edip etmediği, alanında uzman kişilerin görüşlerine başvurularak sağlanmıştır. Uzman görüşleri, maddelerin açık, anlaşılır ve kültürel olarak uygun olup olmadığını değerlendirmede kritik rol oynamıştır.

Dil Geçerliliği: Ölçek orijinal dilden Türkçeye çevrildiği için, dil geçerliliği sağlamak amacıyla geri çeviri yöntemi (back-translation) kullanılmıştır. Bu yöntem, ölçeğin Türkçe formunun, orijinal formdaki anlam ve kavramları tam olarak yansıtıp yansıtmadığını kontrol etmek için vazgeçilmez bir adımdır. Geri çeviri süreci, dilsel eşdeğerliğin sağlandığını doğrulamıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin Güvenirlik analizleri, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Güvenirlik testleri, özellikle iç tutarlılık analizi ve madde toplam puan korelasyonu yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

İç Tutarlılık Analizi: Ölçeğin tüm maddelerinin aynı yapıyı, yani sağlık okuryazarlığını ölçme derecesi, iç tutarlılık katsayısı (genellikle Cronbach Alfa) ile belirlenmiştir. Bu analiz, ölçek maddelerinin birbirleriyle ne kadar ilişkili olduğunu ve genel puanın güvenilirliğini ortaya koymuştur.

Madde Toplam Puan Korelasyonu: Her bir maddenin, ölçeğin genel puanıyla olan ilişkisi incelenmiştir. Yüksek korelasyon değerleri, o maddenin ölçek bütünlüğüne katkısının yüksek olduğu ve ölçülen yapıyı doğru temsil ettiği anlamına gelmektedir. Bu analizler, ölçekten düşük katkı sağlayan veya kafa karıştırıcı olabilecek maddelerin ayıklanması sürecine rehberlik etmiştir.

Faktör Analizi

Sağlanan kaynak materyalde, ölçeğin yapısal geçerliliğini desteklemek amacıyla kullanılan faktör analizi yöntemine dair detaylı bilgi (Açımlayıcı veya Doğrulayıcı Faktör Analizi sonuçları, faktör yükleri, açıklanan varyans yüzdesi gibi) açıkça belirtilmemiştir. Ancak, uyarlama çalışmalarında yapı geçerliliğinin sağlanması esastır.

Genellikle 10 maddeden oluşan uyarlanmış bir ölçekte, temel yapının tek faktörlü mü yoksa çok faktörlü mü olduğunun belirlenmesi için faktör analizi yapılması beklenir. Ölçeğin 10 maddeden oluşması, tek bir temel Sağlık Okuryazarlığı faktörünü ölçmeye odaklanmış olabileceğini düşündürmektedir. Gelecekteki araştırmalar, bu ölçeğin yapısal bütünlüğünü ve faktör yapısını daha derinlemesine incelemelidir.

Ölçek Yapısı

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Maddeler: 10 madde

Derecelendirme: 4’lü Likert Ölçeği. Derecelendirme sistemi şu şekildedir:

• 3 = Katılıyorum (En yüksek katılım düzeyi)
• 2 = Kısmen Katılıyorum
• 1 = Katılmıyorum
• 0 = Fikrim Yok (Nötr veya bilgi eksikliği)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Okul Çağındaki Çocuklar

Yaş Grubu: İlköğretim ve ortaöğretim seviyesindeki çocuklar (Uyarlama çalışmasının yapıldığı bağlama bağlı olarak genellikle 6-14 yaş aralığı).

Popülasyon Detayları: Ölçek, genel olarak okul ortamında bulunan çocukların sağlık bilgilerini değerlendirmek üzere tasarlanmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek, katılımcıların sağlıkla ilgili ifadeler hakkındaki görüşlerini belirtmelerini gerektiren bir tutum ölçüm aracıdır. Puanlama, katılımcının sağlık okuryazarlığına dair olumlu tutum ve bilgi düzeyini yansıtan yüksek puanlarla sonuçlanır.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Eğitimi, Çocuk Gelişimi, Psikometrik Ölçekler, Uyarlama Çalışması, İç Tutarlılık, Çocuklarda Sağlık.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Meryem Öztürk Haney

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresi: [email protected]

İletişim Adresi: Deu.edu.tr alan adı, yazarın Dokuz Eylül Üniversitesi ile ilişkili olduğunu göstermektedir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2017 (Uyarlama ve psikometrik çalışmaların sunulduğu kongre yılı).

Kullanım İzinleri ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için genellikle sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım izni ve olası ücretler hakkında kesin bilgi için yazar (Meryem Öztürk Haney) ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

1. Öztürk Haney, M. (2017). Okul Çağındaki Çocuklar İçin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği’nin geçerlik ve güvenirliği. Adnan Menderes Üniversitesi 1. Uluslararası Sağlık Bilimleri Kongresi, içinde (ss. 751). Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantılardan indirilebilir.

• okul-cagindaki-cocuklar-icin-saglik-okuryazarligi-olcegi-toad.pdf
• okul-cagindaki-cocuklar-icin-saglik-okuryazarligi-olcegi-toad.pdf

[quads id=5]

Okul Çağındaki Çocuklar İçin Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin 10 adet maddesi bulunmaktadır. Kaynak içerikte bu maddelerin metinleri sağlanmadığı için, maddelerin tam listesi burada sunulamamaktadır. Maddelerin tam içeriği için lütfen yukarıda belirtilen referans kaynağa ve PDF belgesine başvurunuz.

Ölçek, 10 maddeden oluşmakta olup, her madde 4’lü Likert Ölçeği üzerinden puanlanmaktadır.