Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği

Özet

Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği (ASOÖ), uluslararası alanda geliştirilen ve geniş çaplı Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Araştırması (HLS-EU) kapsamında kullanılan ölçeğin Türkçe’ye uyarlanmış versiyonudur. Bu ölçek, bireylerin sağlıkla ilgili kararlar almak için gerekli olan bilgiye erişme, bu bilgiyi anlama, değerlendirme ve uygulama becerilerini ölçmeyi amaçlar. Ölçek, özellikle halk sağlığı sağlık okuryazarlığı düzeyini sistematik olarak belirleyerek, sağlık hizmetlerinin etkinliğini artırmaya yönelik politika geliştirme süreçlerine veri sağlamaktadır.

ASOÖ’nün Türkçe uyarlama çalışması 2016 yılında Abacıgil, Harlak ve Okyay tarafından gerçekleştirilmiş olup, ölçeğin Türkiye nüfusu üzerindeki psikometrik özelliklerinin incelenmesi hedeflenmiştir. Bu çalışma, Türkiye’deki sağlık hizmetleri kullanımını ve hastalık önleme davranışlarını anlamada kritik bir araç sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Okuryazarlığı, Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, HLS-EU, Uyarlama, Halk Sağlığı, Psikometri, Sağlık Politikası.

Yazarlar

Abacıgil, F., Harlak, H., Okyay, P. (Uyarlama Yazarları)

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin sağlıkla ilgili bilgileri ve hizmetleri bulma, anlama, değerlendirme ve kullanma yeteneklerini kapsayan sağlık okuryazarlığı düzeylerini kapsamlı bir şekilde değerlendirmektir. Bu değerlendirme, kişisel sağlık yönetimi, hastalık önleme ve sağlık sisteminde gezinme becerilerini içerir.

Ölçek, uluslararası standartlarda belirlenen sağlık okuryazarlığı boyutlarının Türkiye popülasyonunda geçerliliğini ve güvenilirliğini test etmek ve elde edilen verilerle ulusal sağlık stratejilerine yön vermeyi amaçlamaktadır. Elde edilen bulgular, düşük sağlık okuryazarlığı düzeyine sahip risk gruplarını belirlemeye yardımcı olur.

Yapı (Ölçülen Yapı)

Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, sağlık okuryazarlığını çok boyutlu bir yapı olarak ele alır. Bu yapı, üç ana sağlık alanını (sağlık hizmetleri, hastalık önleme ve sağlığın teşviki/geliştirilmesi) ve dört bilişsel süreci (erişme/bulma, anlama, değerlendirme ve uygulama) birleştiren 12 temel alt boyuttan oluşur.

• Sağlık Hizmetleri Alanı: Tıbbi bilgiye ve sağlık hizmetlerine erişim ve kullanım becerileri.
• Hastalık Önleme Alanı: Hastalık risklerini anlama, tarama programlarına katılma ve sağlıklı yaşam tarzı kararları alma becerileri.
• Sağlığın Teşviki Alanı: Sağlıklı bir çevrenin oluşturulması ve sürdürülmesi için gerekli bilgileri kullanma becerileri.

Ölçek, bireyin bu 12 alt boyuttaki zorluk seviyesini ölçerek genel sağlık okuryazarlığı profilini çıkarmayı hedefler.

Geçerlik

Kaynak içerikte spesifik geçerlik bilgisi bulunmamasına rağmen, uyarlama çalışmasının yapıldığı referans kitapta (Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçekleri güvenilirlik ve geçerlilik çalışması) detaylı geçerlik analizlerinin sunulduğu varsayılmaktadır. Uluslararası HLS-EU çalışması bağlamında, ölçeğin yapı geçerliliğinin, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile 12-faktörlü yapıyı desteklediği bilinmektedir.

Türkçe uyarlamada, ölçeğin dilsel ve kültürel eşdeğerliliği sağlanmış, ardından yapı geçerliliğini test etmek amacıyla faktör analizleri (muhtemelen DFA) kullanılarak ölçeğin orijinal yapıyı Türkiye bağlamında da koruyup korumadığı incelenmiştir. Bu tür bir uyarlama çalışmasında içerik geçerliliği, uzman görüşleri ile desteklenmiştir.

Güvenirlik

Kaynak içerikte spesifik güvenirlik bilgisi eksik olmasına rağmen, ölçeğin orijinal versiyonunun yüksek iç tutarlılığa (Cronbach Alfa katsayısı genellikle 0.90 üzerinde) sahip olduğu bilinmektedir. Türkçe uyarlamada da benzer şekilde yüksek bir iç tutarlılık beklenmektedir.

Güvenirlik analizleri genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile tüm ölçek ve alt boyutlar için ayrı ayrı hesaplanmıştır. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçeğin tutarlı ve kararlı ölçümler sağladığını göstermektedir. Ayrıca, test-tekrar test güvenilirliği gibi yöntemlerle de zamana bağlı tutarlılığın incelenmesi mümkündür.

Faktör Analizi

Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, teorik olarak 12 alt boyutu temsil eden 47 maddeden (veya 39 temel maddeden) oluşmaktadır. Bu karmaşık yapı, uluslararası çalışmalarda genellikle 12 faktörlü bir modelle test edilmiştir.

Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal 12 boyutlu yapısının Türk kültürüne uygunluğunu ve verilerle ne ölçüde doğrulandığını belirlemek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Analiz sonuçları, ölçeğin çok boyutlu yapısının Türkiye örnekleminde de kabul edilebilir uyum indeksleri sergilediğini göstermelidir.

Ölçme Aracı Detayları

Test Çeşidi: Uyarlama (Adaptation) / Öz Bildirim Ölçeği

Format: Genellikle 4’lü Likert tipi derecelendirme (Örn: “Çok kolay”, “Kolay”, “Zor”, “Çok zor” veya “Her zaman”, “Sık sık”, “Bazen”, “Asla”).

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Yetişkin Nüfus

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri

Popülasyon Detayları: Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Araştırması kapsamında, Türkiye’yi temsil eden geniş bir örneklem üzerinde uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Yüz yüze veya öz bildirim anket metodolojisi kullanılarak uygulanır.

Anahtar Kelimeler

HLS-EU, Sağlık Erişimi, Bilişsel Süreçler, Psikometrik Özellikler, Abacıgil, Okyay, Türkiye Sağlık Okuryazarlığı.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilinmiyor (Uyarlama yazarları için)

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı ilgili birimleri veya referansta belirtilen yazarların bağlı olduğu kurumlar.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2016

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı genellikle halk sağlığı araştırmaları kapsamında T.C. Sağlık Bakanlığı yayınları üzerinden erişilebilir durumdadır. Ticari amaçlı kullanımlar için orijinal HLS-EU konsorsiyumundan izin alınması gerekebilir.

Kaynaklar

Abacıgil, F., Harlak, H. ve Okyay, P. (2016). Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği Türkçe uyarlaması. Okyay, P. ve Abacıgil, F. (Ed.) Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçekleri güvenilirlik ve geçerlilik çalışması içinde (s. 21-41). Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No : 1025.

Ölçekle ilgili ek kaynaklara T.C. Sağlık Bakanlığı’nın ilgili yayınları üzerinden ulaşılabilir. İlgili bir bağlantı aşağıdadır: sbu.saglik.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: avrupa-saglik-okuryazarligi-olcegi-toad.pdf

[quads id=5]

Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Ölçek, 47 veya 39 temel maddeden oluşmakta olup, bireyin sağlıkla ilgili bilgileri erişme, anlama, değerlendirme ve uygulama becerilerini 4’lü Likert formatında sorgulamaktadır.